БЕМОРИҲОИ СИРОЯТӢ ҲАМЧУН ТАҲДИДИ ГЛОБАЛӢ

Дар ҷаҳони муосир бемориҳои сироятӣ яке аз мушкилоти муҳимтарини соҳаи тандурустӣ ба ҳисоб мераванд. Сарфи назар аз пешрафти назарраси илму техника, инкишофи тиб ва пайдоиши усулҳои нави ташхису табобат, бемориҳои сироятӣ ҳамоно ба саломатии аҳолӣ таҳдиди ҷиддӣ эҷод мекунанд. Паҳншавии босуръати баъзе бемориҳои сироятӣ, зуҳури шаклҳои нави микроорганизмҳои патогенӣ, инчунин мутобиқшавии онҳо ба доруҳои зиддимикробӣ аҳамияти омӯзиши амиқи ин масъалаҳоро боз ҳам зиёд намудааст.

Сироят ҳамчун падидаи биологӣ на танҳо ба саломатии шахс, балки ба амнияти иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва демографии давлатҳо таъсири амиқ мерасонад. Таҷрибаи солҳои охир, аз ҷумла паҳншавии бемориҳои вирусии хатарнок, нишон дод, ки бемориҳои сироятӣ метавонанд ба буҳронҳои ҷаҳонӣ сабаб шаванд. Аз ин рӯ, таҳқиқи назариявии мафҳуми сироят, роҳҳои паҳншавӣ, механизмҳои рушди бемориҳои сироятӣ ва усулҳои пешгирии онҳо аҳамияти калони илмӣ ва амалӣ дорад.

Ҳадафи асосии ин мавзуъ таҳлили назариявии мафҳуми сироят ва бемориҳои сироятӣ, баррасии хусусиятҳои асосии онҳо, инчунин нишон додани нақши донишҳои илмӣ дар пешгирӣ ва назорати ин гурӯҳи бемориҳо мебошад. Барои ноил шудан ба ин ҳадаф усулҳои таҳлили адабиёти илмӣ, муқоисаи маълумотҳои назариявӣ ва ҷамъбасти хулосаҳои илмӣ истифода шудаанд.

Сироят равандест, ки дар натиҷаи воридшавӣ, афзоиш ва таъсири микроорганизмҳои патогенӣ дар организми инсон ё ҳайвонот ба вуҷуд меояд. Ин раванд метавонад бо тағйироти гуногуни физиологӣ, биохимиявӣ ва иммунологӣ ҳамроҳ бошад. Вобаста ба хусусиятҳои микроорганизм ва ҳолати масунияти мизбон, сироят метавонад ба шаклҳои гуногун зуҳур кунад — аз ҳолати бидуни нишона то бемории шадид ва ҳатто марговар.

Мафҳуми сироят танҳо ба мавҷудияти микроорганизм дар организм маҳдуд намешавад, балки муносибати мутақобилаи байни патоген ва мизбонро дар бар мегирад. Дар ин муносибат се унсури асосӣ нақши калидӣ мебозанд:

микроорганизми патогенӣ,

организми мизбон,

муҳити атроф.

Ҳар гуна тағйирот дар яке аз ин унсурҳо метавонад ба ҷараёни сироят таъсири ҷиддӣ расонад.

Омӯзиши бемориҳои сироятӣ таърихи хеле қадима дорад. Ҳанӯз дар давраҳои бостон одамон пай бурда буданд, ки баъзе бемориҳо хусусияти паҳншавӣ доранд ва метавонанд аз як шахс ба шахси дигар гузаранд. Аммо сабабҳои аслии ин бемориҳо то асрҳои миёна номаълум боқӣ монда буданд.

Бо рушди илм дар асрҳои XVIII–XIX заминаи назариявии микробиология ташаккул ёфт. Кашфи микроорганизмҳо аз ҷониби олимоне чун Луи Пастер ва Роберт Кох дар фаҳмиши табиати бемориҳои сироятӣ инқилоби илмӣ ба вуҷуд овард. Онҳо исбот намуданд, ки бисёр бемориҳо маҳз аз таъсири бактерияҳо ва дигар микроорганизмҳо сар мезананд. Ин кашфиёт барои рушди тибби муосир, пайдоиши ваксинаҳо ва усулҳои самараноки пешгирӣ ва табобат асос гузошт.

Дар асри XX омӯзиши вирусология, иммунология ва эпидемиология ба сатҳи нав баромад. Ин соҳаҳо имконият доданд, ки на танҳо сабабҳои бемориҳои сироятӣ, балки механизмҳои паҳншавӣ ва роҳҳои мубориза бо онҳо амиқтар фаҳмида шаванд.

Микроорганизмҳо гурӯҳи васеи мавҷудоти зиндаро ташкил медиҳанд, ки аксари онҳо бо чашми оддӣ дида намешаванд. На ҳамаи микроорганизмҳо барои инсон хатарноканд; баръакс, бисёре аз онҳо барои ҳаёти муқаррарии организм заруранд. Аммо як қисми муайяни онҳо дорои хусусияти патогенӣ буда, метавонанд боиси бемориҳои сироятӣ гарданд.

Бактерияҳо яке аз сабабҳои маъмултарини бемориҳои сироятӣ мебошанд. Онҳо метавонанд бемориҳое чун сил, вабо, дизентерия ва дигар патологияҳоро ба вуҷуд оранд. Хусусияти муҳими баъзе бактерияҳо қобилияти зуд мутобиқ шудан ба муҳити атроф ва пайдо кардани устуворӣ ба антибиотикҳо мебошад.

Вирусҳо шакли махсуси агентҳои сироятӣ буда, танҳо дар дохили ҳуҷайраҳои зинда афзоиш меёбанд. Бемориҳои вирусӣ одатан хусусияти паҳншавии босуръат доранд ва метавонанд эпидемия ё пандемия ба вуҷуд оранд. Зуком, сурхча, гепатитҳои вирусӣ ва дигар бемориҳо ба ҳамин гурӯҳ мансубанд.

Бемориҳои занбӯруғӣ одатан дар ҳолатҳои паст шудани масуният бештар мушоҳида мешаванд. Онҳо метавонанд пӯст, луобпардаҳо ва узвҳои дохилиро осеб диҳанд.

Паразитҳо микро ё макроорганизмҳое мебошанд, ки аз ҳисоби организми дигар зиндагӣ мекунанд. Баъзе бемориҳои паразитӣ дар минтақаҳои муайяни ҷаҳон хеле паҳн шудаанд ва ба саломатии аҳолӣ таъсири ҷиддӣ мерасонанд.

Муносибати байни микроорганизм ва организми инсон равандест мураккаб ва бисёрҷанба. На ҳар воридшавии микроорганизм ба организм ҳатман боиси беморӣ мегардад. Дар бисёр ҳолатҳо системаи масуният микроорганизмҳоро безарар мегардонад ва сироят ба таври пинҳонӣ мегузарад.

Аммо дар ҳолатҳои суст шудани масуният, зиёд будани миқдори патоген ё дорои хусусияти баланди хатарнок будани он, беморӣ метавонад инкишоф ёбад. Аз ин рӯ, омӯзиши омилҳое, ки ба мувозинати байни микроорганизм ва организм таъсир мерасонанд, барои пешгирии бемориҳои сироятӣ аҳамияти калон дорад.

Манбаи сироят ҳамчун объекти зинда ё ғайризиндае фаҳмида мешавад, ки дар он микроорганизмҳои патогенӣ мавҷуд буда, метавонанд ба организми инсон интиқол ёбанд. Муайян намудани манбаи сироят дар эпидемиология аҳамияти ниҳоят калон дорад, зеро маҳз тавассути назорат ва маҳдуд намудани он метавон паҳншавии бемориҳои сироятиро коҳиш дод.

Манбаъҳои асосии сироят инҳо мебошанд: инсон, ҳайвонот ва муҳити атроф. Инсон метавонад ҳам дар ҳолати беморӣ ва ҳам дар ҳолати ба ном «интиқолдиҳандаи солим» манбаи сироят бошад. Дар чунин ҳолат шахс аломатҳои клиникии бемориро нишон намедиҳад, аммо микроорганизмҳои патогениро ба дигарон мегузаронад. Ин омил махсусан барои паҳншавии бемориҳои вирусӣ ва бактериявӣ хатарнок мебошад.

Ҳайвонот ҳамчун манбаи сироят дар бемориҳои зоонозӣ нақши муҳим мебозанд. Бемориҳое чун вабо, туляремия, брутселлёз ва баъзе намудҳои зуком метавонанд аз ҳайвонот ба инсон гузаранд. Муҳити атроф, аз ҷумла об, хок ва ашёҳои рӯзгор, низ метавонад ҳамчун манбаи муваққатии сироят хизмат кунад, агар дар онҳо микроорганизмҳои патогенӣ нигоҳ дошта шаванд.

Роҳҳои интиқоли сироят маҷмӯи механизмҳо ва шароитҳое мебошанд, ки тавассути онҳо микроорганизмҳо аз манбаи сироят ба организми инсон мегузаранд. Вобаста ба хусусиятҳои патоген ва шароити муҳити атроф роҳҳои гуногуни интиқол вуҷуд доранд.

Интиқоли сироят тавассути ғизо ва об дар натиҷаи риоя накардани қоидаҳои санитарӣ ба амал меояд. Бактерияҳо ва паразитҳо метавонанд дар маҳсулоти ғизоӣ афзоиш ёбанд ва боиси бемориҳои шадиди меъдаву рӯда гарданд.

Роҳи хунӣ ва ҷинсӣ. Ин роҳҳо барои интиқоли баъзе вирусҳо, аз ҷумла ВНМО ва гепатитҳои вирусӣ, хос мебошанд. Риоя накардани меъёрҳои бехатарӣ ҳангоми истифодаи асбобҳои тиббӣ ё робитаҳои ҷинсӣ хатари сироятро зиёд мекунад.

Паҳншавии бемориҳои сироятӣ на танҳо ба хусусиятҳои микроорганизмҳо, балки ба омилҳои иҷтимоӣ ва экологӣ низ вобаста аст. Зичии аҳолӣ, сатҳи пасти маърифати санитарӣ, муҳоҷират ва урбанизатсия метавонанд ба афзоиши суръати интиқоли сироят мусоидат намоянд.

Омилҳои экологӣ, аз ҷумла тағйирёбии иқлим, ифлосшавии муҳити зист ва норасоии оби тоза, низ ба паҳншавии бемориҳои сироятӣ таъсири манфӣ мерасонанд. Дар баъзе минтақаҳо гармшавии иқлим ба зиёд шудани бемориҳои тавассути ҳашарот интиқолёбанда мусоидат мекунад.

Эпидемиология илмест, ки қонунмандии паҳншавии бемориҳоро дар ҷомеа меомӯзад. Бо истифода аз усулҳои эпидемиологӣ имкон дорад манбаъ, роҳҳои интиқол ва гурӯҳҳои осебпазир муайян карда шаванд. Ин маълумот барои таҳияи чорабиниҳои самараноки пешгирӣ ва назорат аҳамияти калон дорад.

Таҳлили эпидемиологӣ ба мақомоти тандурустӣ имкон медиҳад, ки тадбирҳои фаврӣ андешанд, аз ҷумла карантин, назорати санитарӣ ва эмгузаронии оммавӣ. Ҳамин тариқ, эпидемиология ҳамчун пояи назариявии мубориза бар зидди бемориҳои сироятӣ хизмат мекунад.

Бемориҳои паразитӣ гурӯҳи муҳими бемориҳои сироятиро ташкил медиҳанд, ки сабабгори онҳо паразитҳо — мавҷудоте мебошанд, ки ҳаёти худро аз ҳисоби организми дигар ба роҳ мемонанд. Паразитҳо метавонанд якҳуҷайра (протозоаҳо) ё бисёрҳуҷайра (кирмҳои паразитӣ) бошанд. Ин гурӯҳи бемориҳо махсусан дар минтақаҳое, ки сатҳи санитарӣ паст аст, бештар паҳн шудаанд.

Саидова Зиёда Ғафуровна

омӯзгори кафедраи “Бемориҳои сирояти”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”