НАҚШИ ПАЙЁМИ ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР ТАҲКИМИ ҲАМБАСТАГИИ ИҶТИМОӢ ВА РУШДИ СТРАТЕГИИ ФАННҲОИ ҶАМЪИЯТШИНОСӢ

Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади муҳими сиёсӣ ва иҷтимоӣ дар фазои давлатдорӣ на танҳо роҳнамои рушди иқтисодиву сиёсӣ, балки заминаи таҳлили амиқи фанҳои ҷамъиятшиносӣ низ ба шумор меравад. Мазмуни паём бо дарбар гирифтани масъалаҳои калидии ҷомеа, давлат, шахсият ва равандҳои иҷтимоӣ имкон медиҳад, ки он аз нигоҳи ҷомеашиносӣ, сиёсатшиносӣ, ҳуқуқшиносӣ ва фалсафаи иҷтимоӣ мавриди омӯзиш қарор гирад. Дар ин замина, паём ҳамчун шакли муосири муколамаи сиёсӣ байни ҳокимияти олӣ ва ҷомеа баромад мекунад, ки дар он арзишҳо, ҳадафҳо ва самтҳои рушди миллӣ ифода меёбанд.

Аз дидгоҳи ҷомеашиносӣ, паёми президентӣ инъикоси ҳолати воқеии сохтори иҷтимоии ҷомеа мебошад. Дар он масъалаҳои табақабандии иҷтимоӣ, шуғл, сатҳи зиндагӣ, маориф, тандурустӣ ва сиёсати иҷтимоӣ ба таври мустақим ё ғайримустақим матраҳ мегарданд. Таваҷҷуҳ ба қишрҳои осебпазири ҷомеа, ҷавонон, занон ва оила нишон медиҳад, ки давлат ҷомеаро ҳамчун низоми мураккаби унсурҳои бо ҳам вобаста дарк менамояд. Ин равиш ба назарияи ҷомеашиносии функсионализм наздик аст, ки мувофиқи он ҳар як ниҳоди иҷтимоӣ вазифаи муайян дорад ва устувории ҷомеа аз ҳамоҳангии онҳо вобаста мебошад.

Дар паём нақши давлат ҳамчун танзимгари асосии равандҳои иҷтимоӣ таъкид мегардад. Ин мавқеъ аз нуқтаи назари сиёсатшиносӣ ба мафҳуми «давлати иҷтимоӣ» мувофиқат мекунад, ки дар он давлат уҳдадор аст барои фароҳам овардани шароити арзандаи зиндагӣ, адолати иҷтимоӣ ва имкониятҳои баробар тадбирҳо андешад. Баён гардидани стратегияҳо ва барномаҳои давлатӣ дар соҳаҳои мухталиф нишон медиҳад, ки сиёсат на танҳо маҷмӯи қарорҳо, балки равандест, ки ба идоракунии ҷомеа нигаронда шудааст.

Паёми президентӣ ҳамзамон воситаи ташаккули шуури сиёсӣ ва фарҳанги сиёсӣ дар ҷомеа мебошад. Забон, услуб ва мазмуни паём ба он равона шудааст, ки шаҳрвандон худро ҳамчун иштирокчиёни фаъол дар раванди давлатдорӣ эҳсос намоянд. Ин раванд аз дидгоҳи назарияи коммуникатсияи сиёсӣ аҳамияти хос дорад, зеро муваффақияти сиёсат аз сатҳи дарк ва қабули он аз ҷониби ҷомеа вобаста аст. Вақте паём арзишҳои умумимиллӣ, ваҳдат, субот ва масъулияти шаҳрвандиро тарғиб мекунад, он ба таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ мусоидат менамояд.

Аз ҷиҳати ҳуқуқшиносӣ, паёми президентӣ ҳамчун санади барномавӣ бо принсипҳои конститутсионӣ иртиботи зич дорад. Дар он таъмини волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, таҳкими қонуният ва тартиботи ҳуқуқӣ таъкид карда мешавад. Ин масъалаҳо нишон медиҳанд, ки рушди ҷомеа бе такя ба низоми устувори ҳуқуқӣ имконнопазир аст. Дар ин замина, паём на танҳо сиёсати ҷориро тавсиф мекунад, балки самти ислоҳоти ҳуқуқиро низ муайян месозад.

Ҷанбаи фалсафии паёми президентӣ дар тарғиби арзишҳои маънавӣ, худшиносии миллӣ ва масъулияти таърихии наслҳо ифода меёбад. Идеяи рушди устувор, ки дар паём ҷойгоҳи муҳим дорад, на танҳо мафҳуми иқтисодӣ, балки категорияи фалсафаи иҷтимоӣ низ мебошад. Он муносибати инсонро бо ҷомеа, табиат ва оянда инъикос мекунад. Дар ин замина, паём ҷаҳонбинии муайянеро ташаккул медиҳад, ки дар он пешрафт бо ҳифзи арзишҳои миллӣ ва умумибашарӣ ҳамоҳанг карда мешавад.

Ҳамин тавр, паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон ҳамчун манбаи муҳими таҳлил барои фанҳои ҷамъиятшиносӣ арзёбӣ намуд. Он дар худ маҷмӯи ғояҳо, арзишҳо ва ҳадафҳоро фаро мегирад, ки равандҳои иҷтимоӣ ва сиёсиро шакл медиҳанд. Омӯзиши паём аз дидгоҳҳои гуногуни илмӣ имкон медиҳад, ки на танҳо мазмуни сиёсати давлатӣ, балки хусусиятҳои рушди ҷомеаи муосири Тоҷикистон дарк карда шаванд.

Дар идомаи таҳлил метавон таъкид намуд, ки паёми президентӣ ҳамчун механизми ҳамоҳангсозии манфиатҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ баромад мекунад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва тағйирёбии босуръати равандҳои сиёсиву иҷтимоӣ, давлатҳо ниёз ба стратегияи равшани рушд доранд. Паёми Президент дар ин замина ҳамчун ҳуҷҷати роҳнамо амал карда, самтҳои афзалиятноки сиёсати дохилӣ ва хориҷиро муайян менамояд. Ин ҳолат аз нуқтаи назари назарияи идоракунии давлатӣ далели мавҷудияти банақшагирии стратегӣ мебошад, ки барои рушди устувори ҷомеа аҳамияти калидӣ дорад.

Яке аз мавзуъҳои муҳиме, ки дар паём пайваста таъкид мешавад, масъалаи амнияти миллӣ ва суботи сиёсӣ мебошад. Аз дидгоҳи сиёсатшиносӣ, амният на танҳо ҳифзи сарҳадҳо ва муқовимат ба таҳдидҳои беруна, балки таъмини амнияти иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва иттилоотиро низ дар бар мегирад. Таваҷҷуҳ ба ин ҷанбаҳо нишон медиҳад, ки давлат амниятро ҳамчун мафҳуми комплексӣ дарк менамояд. Ин равиш ба назарияи муосири амнияти инсонӣ мувофиқат мекунад, ки маркази онро манфиат ва некӯаҳволии шаҳрванд ташкил медиҳад.

Дар паём нақши иқтисод ҳамчун пояи асосии рушди иҷтимоӣ таъкид мегардад. Масъалаҳои саноатикунонӣ, рушди инфрасохтор, энергетика ва кишоварзӣ аз ҷиҳати ҷомеашиносӣ бо тағйирёбии сохтори иҷтимоӣ робитаи мустақим доранд. Рушди иқтисодӣ боиси пайдоиши гурӯҳҳои нави иҷтимоӣ, афзоиши табақаи миёна ва тағйири муносибатҳои меҳнатӣ мегардад. Дар ин раванд, давлат вазифадор аст, ки нобаробарии иҷтимоиро коҳиш дода, адолати иҷтимоиро таъмин намояд.

Ҷавонон ҳамчун неруи асосии рушди ҷомеа дар паёми президентӣ мақоми махсус доранд. Ин мавқеъ аз нигоҳи ҷомеашиносӣ ва педагогикаи иҷтимоӣ хеле муҳим аст, зеро ҷавонон на танҳо объекти сиёсати давлатӣ, балки субъекти фаъоли тағйироти иҷтимоӣ мебошанд. Таваҷҷуҳ ба таҳсилот, касбомӯзӣ ва тарбияи ватандӯстӣ нишон медиҳад, ки давлат ба сармояи инсонӣ ҳамчун омили стратегӣ менигарад. Ин равиш ба назарияи рушди инсонӣ мувофиқат мекунад, ки мувофиқи он пешрафти ҷомеа аз сатҳи дониш, малака ва арзишҳои шаҳрвандон вобаста аст.

Масъалаи фарҳанг ва ҳувияти миллӣ низ дар паёми президентӣ ҷойгоҳи муҳим дорад. Дар шароити таъсири фарҳангҳои гуногун ва густариши фазои иттилоотӣ, ҳифзи арзишҳои миллӣ ба масъалаи муҳим табдил ёфтааст. Аз дидгоҳи фалсафаи иҷтимоӣ, фарҳанг на танҳо маҷмӯи анъанаҳо, балки омили ташаккули шуури ҷамъиятӣ мебошад. Таъкид ба забон, таърих ва мероси фарҳангӣ дар паём нишон медиҳад, ки давлат фарҳангро ҳамчун унсури муҳими суботи иҷтимоӣ ва ваҳдати миллӣ арзёбӣ мекунад.

Ҳамзамон, паёми президентӣ ба масъалаи масъулияти шаҳрвандӣ ва иштироки ҷомеа дар раванди давлатдорӣ дахл мекунад. Ин ҷанба аз нуқтаи назари назарияи ҷомеаи шаҳрвандӣ аҳамияти хос дорад. Вақте шаҳрвандон дарк мекунанд, ки онҳо дар татбиқи сиёсати давлатӣ нақш доранд, сатҳи эътимод ба ниҳодҳои давлатӣ боло меравад. Ин раванд ба таҳкими қонуният, демократия ва шаффофият мусоидат менамояд.

Дар маҷмӯъ, идомаи таҳлили паёми президентӣ нишон медиҳад, ки он танҳо як суханронии расмӣ нест, балки санади мураккаби иҷтимоӣ-сиёсӣ мебошад. Мазмуни он равандҳои дохилии ҷомеаро инъикос намуда, самтҳои асосии рушди минбаъдаро муайян мекунад. Аз ин рӯ, омӯзиши паём барои фанҳои ҷамъиятшиносӣ на танҳо аз ҷиҳати назариявӣ, балки аз лиҳози амалӣ низ аҳамияти калон дорад.

Дар паём ғояи ваҳдат ҳамчун арзиши олии иҷтимоӣ муаррифӣ мешавад, ки он на танҳо натиҷаи сиёсати давлатӣ, балки равандест, ки иштироки фаъоли шаҳрвандонро талаб мекунад. Аз дидгоҳи ҷомеашиносӣ, ваҳдати миллӣ шарти асосии суботи иҷтимоӣ ва рушди устувор ба ҳисоб меравад.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими паёми президентӣ масъалаи адолати иҷтимоӣ мебошад. Таъкид ба коҳиш додани камбизоатӣ, фароҳам овардани ҷойҳои нави корӣ ва дастгирии табақаҳои осебпазир нишон медиҳад, ки давлат ба баробарии иҷтимоӣ аҳамияти ҷиддӣ медиҳад. Ин масъала аз нигоҳи назарияи адолати иҷтимоӣ ҳамчун омили пешгирии ихтилофҳои иҷтимоӣ ва таҳкими эътимод байни давлат ва ҷомеа арзёбӣ мегардад. Вақте шаҳрвандон эҳсос мекунанд, ки давлат манфиатҳои онҳоро ҳифз менамояд, сатҳи ҳамбастагӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ боло меравад.

Паёми президентӣ инчунин ба нақши илм ва маориф дар рушди ҷомеа аҳамияти хос медиҳад. Аз нуқтаи назари ҷомеашиносии маориф, низоми таҳсилот воситаи асосии интиқоли дониш, арзишҳо ва меъёрҳои иҷтимоӣ мебошад. Ислоҳоти соҳаи маориф, ҷорӣ намудани технологияҳои муосир ва баланд бардоштани сатҳи омӯзгорон нишон медиҳад, ки давлат ба рушди зеҳнии ҷомеа ҳамчун сармояи дарозмуддат менигарад. Ин равиш бо назарияи ҷомеаи донишбунёд мувофиқат мекунад, ки дар он дониш ба манбаи асосии пешрафт табдил меёбад.

Дар паём масъалаи нақши занон дар ҷомеа низ матраҳ мегардад. Аз дидгоҳи гендершиносӣ, таъмини баробарии ҳуқуқу имкониятҳо барои занон ва мардон шарти муҳими рушди иҷтимоӣ мебошад. Таваҷҷуҳ ба таҳсилот, шуғл ва иштироки занон дар ҳаёти ҷамъиятӣ нишон медиҳад, ки давлат баробарии гендериро ҳамчун унсури муҳими адолати иҷтимоӣ эътироф мекунад. Ин сиёсат метавонад ба болоравии сатҳи зиндагии оилаҳо ва таҳкими институти оила мусоидат намояд.

Ҷанбаи муҳими дигар дар паёми президентӣ масъалаи ахлоқ ва масъулияти иҷтимоӣ мебошад. Таъкид ба риояи қонун, фарҳанги меҳнат ва эҳтироми арзишҳои умумибашарӣ нишон медиҳад, ки рушди ҷомеа танҳо бо нишондиҳандаҳои иқтисодӣ маҳдуд намешавад. Аз дидгоҳи фалсафаи ахлоқ, ҷомеаи солим дар заминаи арзишҳои маънавӣ ва масъулияти инфиродӣ ташаккул меёбад. Дар ин маъно, паём ҳамчун воситаи тарбияи иҷтимоӣ низ хизмат мекунад.

Ҳамчунин, паёми президентӣ ба масъалаи робитаи давлат ва ҷомеа дар шароити рақамикунонӣ дахл мекунад. Рушди технологияҳои иттилоотӣ имкониятҳои нави муошират, идоракунӣ ва иштироки шаҳрвандонро фароҳам меорад. Аз нигоҳи сиёсатшиносӣ, ин раванд метавонад ба болоравии шаффофият ва самаранокии идоракунии давлатӣ мусоидат намояд, аммо ҳамзамон масъулияти баландтари шаҳрвандонро низ талаб мекунад. Таъкид ба истифодаи оқилонаи технологияҳо нишон медиҳад, ки давлат кӯшиш дорад байни пешрафти техникӣ ва суботи иҷтимоӣ мувозинат нигоҳ дорад.

Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки паёми президент доираи васеи масъалаҳои иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва ахлоқиро фаро мегирад. Он ҷомеаро ҳамчун низоми зинда ва динамикӣ муаррифӣ намуда, зарурати ҳамкории давлат ва шаҳрвандонро таъкид мекунад.

Муродова Парвина

омӯзгори кафедраи фанҳои “Ҷамъиятшиносӣ”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”