Ҷашни Сада яке аз ҷашнҳои қадимии мардуми Эрон ва тоҷикон мебошад, ки ҳар сол рӯзи 10-уми моҳи бахории фарҳанги солшумории қадим таҷлил мегардад. Ҷашн ба хотири оташ ва гармӣ баргузор мешавад ва рамзи шодмонӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва умед ба беҳбудии зиндагӣ мебошад. Мазмуни фарҳангии ҷашн ба замонҳои қадим бармегардад, ки мардум дар давраи зимистон ва сармоҳои тӯлонӣ ҷашнҳоро ба хотири барқарор кардани гармӣ ва нуру офтоб таҷлил мекарданд.
Дар китобҳои таърихӣ ва манбаъҳои қадим, аз ҷумла «Авесто» ва асарҳои форсӣ, ишора ба ҷашни Сада ҳамчун ҷашни пурнур ва марбут ба оташ пайдо мешавад. Калимаи «Сада» ба маънои «сад» буда, ишора ба шумораи рӯзҳо то ҷашни Наврӯз (яъне 100 рӯз пеш аз Наврӯз) дорад. Ҷашн бо ритуалҳои алоҳида, аз ҷумла оташ афрӯхтан, суруд ва рақсу бозӣ, баён кардани ҳикояҳои қадим ва лаззат бурдан аз хуроки суннатӣ баргузор мегардад.
Муқаррар аст, ки аҷдодон оташро рамзи покӣ, неру ва ҳаёт медонистанд. Оташ афрӯхтан дар ҷашни Сада на танҳо таҷлили нуру гармӣ, балки рамзи муттаҳидии ҷомеа ва тавлиди энергия барои кишт ва ҳаёти нав мебошад. Ҷашн бо худ арзишҳои иҷтимоӣ ва маънавӣ меорад, ки инсонҳоро ба ҳамдигар наздик мекунад ва иртиботи онҳоро бо табиат ва замин мустаҳкам месозад.
Бо гузашти асрҳо, ҷашни Сада таҳаввул ёфтааст, аммо асли анъана ва рамзҳои он нигоҳ дошта шудаанд. Ҳатто имрӯз дар баъзе минтақаҳо мардум бо оташ афрӯхтан, гулчин ва сурудҳои суннатӣ ҷашн мегиранд ва кӯдаконро ба бозӣ ва ҳикояҳо ҷалб мекунанд. Ҷашни Сада на танҳо ҷашни фарҳангӣ, балки ҷашни таърихӣ ва маънавӣ мебошад, ки нишондиҳандаи иртиботи мардуми тоҷик ва эронӣ бо суннатҳои қадим ва табиат аст.
Қадимтарин ёддоштҳо дар бораи ҷашни Сада дар манбаъҳои фарҳангӣ ва таърихӣ пайдо мешаванд. Китобҳои муқаддас ва осори қадим, аз ҷумла «Авесто» ва «Бундаҳишн», ишора мекунанд, ки оташ дар фарҳанги мардуми эронӣ рамзи неру, покӣ ва ҳаёт будааст. Калимаи «Сада» ба маънои «сад» мебошад, ки ишора ба шумораи рӯзҳо то ҷашни Наврӯз, яъне 100 рӯз пеш аз Наврӯз дорад. Ин маҳз ба он маъност, ки ҷашн як марҳалаи муҳими солшумории қадим ва узви ҷузъии давраҳои табиии сол ба ҳисоб мерафт.
Ритуалҳои ҷашни Сада хеле гуногунанд ва ҳар яке рамзи хос дорад. Оташ афрӯхтан, ки яке аз асосҳои ҷашн мебошад, на танҳо барои гармӣ ва равшанӣ, балки ҳамчун рамзи покӣ ва неру, ҳамчунин ҳамчун нишонаи муттаҳидии ҷомеа анҷом меёбад. Дар рӯзҳои ҷашн, мардуми деҳот ва шаҳр бо якдигар ҷамъ шуда, оташро афрӯхта, атрофи он давр мезананд, суруд мехонанд ва ҳикояҳои анъанавиро нақл мекунанд. Ин анъанаҳо ба насли нав интиқол дода мешаванд ва шиносоӣ бо таърихи фарҳангӣ ва иртиботи инсон бо табиатро тақвият медиҳанд.
Ҷашни Сада бо суннатҳои гуногун, аз ҷумла гулчин ва хӯрокҳои махсус, ҳамроҳ мешавад. Барои мисол, мардуми қадим хӯрокҳои нон, шир, орд ва меваҳои хушкро тайёр карда, ба якдигар тақсим мекарданд. Ин суннат нишондиҳандаи дастгирии иҷтимоӣ ва ёрии ҳамдигар мебошад. Дар баъзе минтақаҳо кӯдакон ба бозӣ ҷалб мешаванд ва барои онҳо ҳикояҳои фаромӯшнашаванда нақл карда мешаванд. Ин хислат на танҳо ҷашнро шод ва фароғатовар мегардонад, балки тарзи тарбияи ахлоқӣ ва фарҳангӣ барои кӯдаконро низ инъикос мекунад.
Аз ҷиҳати таърихӣ, ҷашни Сада як марҳалаи муҳим дар давраи зимистон ба ҳисоб мерафт. Ин замон барои мардуми қавмҳои қадим хеле сахт буд, зеро гармӣ ва нуру ҳаёт камтар мавҷуд буданд. Ҷашн имконият фароҳам меовард, ки инсонҳо якҷоя шаванд, бо оташ ва нуру гармӣ ҳамдигарро эҳсос кунанд ва эътиқоди худро ба неруи табиат тақвият бахшанд. Инчунин ҷашн нишон медиҳад, ки одамон аз қадим кӯшиш мекарданд мувозинати табиат ва ҳаётро дарк ва эҳтиром кунанд.
Дар адабиёт ва ривоятҳои қадим низ ишора ба ҷашни Сада ва оташ ба назар мерасад. Дар шеъру достонҳои форсӣ ва тоҷикӣ, оташ ҳамчун рамзи ҳаёт ва покӣ, инчунин баёнгари неруи маънавӣ ва муҳаббат истифода шудааст. Ҷашн на танҳо маънои иҷтимоӣ, балки маънои фарҳангӣ ва маънавӣ низ дорад. Бо гузашти асрҳо, таҷлил ва суннатҳои ҷашн таҳаввул ёфтаанд, аммо асли рамзҳо ва маънои он нигоҳ дошта шудааст.
Имрӯз ҷашни Сада дар минтақаҳои гуногуни Эрон ва Тоҷикистон, инчунин байни диаспораҳои марбут ба фарҳанги эронӣ ва тоҷикӣ таҷлил мешавад. Дар шаҳрҳо ва деҳот, мардум оташро афрӯхта, бо суруд ва рақсҳои суннатӣ ҷашн мегиранд. Ҳатто мактабҳо ва марказҳои фарҳангӣ барномаҳои махсус барои огоҳӣ додан ба насли нав дар бораи анъанаҳо ва рамзҳои ҷашн ташкил мекунанд. Ин амалҳо нишон медиҳанд, ки ҷашн на танҳо рамзи таърихӣ, балки ҷашни зинда ва амалкунандаи фарҳанг мебошад.
Ҷашни Сада ҳамчун ҷашни нуру гармӣ, рамзи ҳамдигарфаҳмӣ ва иртибот бо табиат арзишҳои иҷтимоӣ, маънавӣ ва фарҳангиро таҷассум мекунад. Аз оташ афрӯхтан ва гулчин то нақл кардани афсонаҳо ва шеъру сурудҳои суннатӣ, ҳар як амал рамзи муҳими таърих ва фарҳангро дар бар мегирад. Ҷашн ҳамчунин воситаи муҳим барои нигоҳ доштани мероси фарҳангӣ ва таърихӣ ба наслҳои оянда мебошад.
Ҷашни Сада дар низоми тафаккури қадимаи мардумони эронитабор танҳо як маросими мавсимӣ набуд, балки ҷузъи муҳими ҷаҳонбинӣ ва фалсафаи зиндагии онҳо ба шумор мерафт. Дар замоне ки инсон бештар аз имрӯз ба табиат вобаста буд, тағйири фаслҳо, каму зиёди гармӣ ва рӯшноӣ нақши ҳалкунанда дар зинда мондан, кишоварзӣ ва зиндагии иҷтимоӣ дошт. Аз ин рӯ, ҷашнҳое чун Сада ҳамчун воситаи ҳамоҳангӣ бо табиат ва дарки қонунҳои он ба вуҷуд омадаанд. Сада, пеш аз ҳама, ҷашни пирӯзии нур бар торикӣ ва гармӣ бар сармо мебошад, ки дар зеҳни мардум ба шакли рамзӣ таҷассум ёфтааст. Дар ривоятҳои асотирӣ пайдоиши ҷашни Сада ба шахсияти Ҳушанг, подшоҳи пешдодӣ, нисбат дода мешавад. Тибқи ин ривоят, Ҳушанг ҳангоми бархӯрд бо мор сангро ба сӯи он мепартояд, санг ба санги дигар бархӯрда, шарора пайдо мешавад ва оташ кашф мегардад. Ин ҳодиса ҳамчун лаҳзаи кашфи оташ ва оғози истифодаи он дар зиндагии инсон маънидод мешавад. Гарчанде ин ривоят хусусияти асотирӣ дорад, аммо дар асл бозتابи хотираи ҷамъиятӣ дар бораи аҳамияти бузурги оташ дар таърихи тамаддуни инсон аст. Аз ҳамин лиҳоз, ҷашни Сада на танҳо марбут ба тақвим, балки ба хотираи фарҳангии кашфи яке аз унсурҳои асосии ҳаёт пайванд дорад.
Оташ дар фарҳанги мардумони эронитабор на ҳамчун объекти парастиш, балки ҳамчун унсури муқаддас ва поккунанда дарк мешуд. Он рамзи равшанӣ, дониш, ҳаёт ва адолат буд. Дар ҷашни Сада афрӯхтани оташ маънои рамзии дур кардани неруҳои бад, торикӣ ва сарморо дошт. Одамон бо гирд омадани атрофи оташ эҳсоси ҳамбастагӣ ва ягонагӣ пайдо мекарданд. Ин амал як навъ таҷдиди аҳди иҷтимоӣ ва маънавӣ байни аъзои ҷомеа ба шумор мерафт.
Аз ҷиҳати иҷтимоӣ, ҷашни Сада нақши муҳими муттаҳидкунанда дошт. Дар ҷомеаҳои суннатӣ, ки имкониятҳои фароғатӣ маҳдуд буданд, чунин ҷашнҳо фазои муносиб барои муошират, табодули афкор ва таҳкими робитаҳои иҷтимоиро фароҳам меоварданд. Оилаҳо, хешу табор ва ҳамсояҳо гирд меомаданд, ғизо тақсим мекарданд ва дар фазои шодӣ ва гармӣ ширкат меварзиданд. Ин амалҳо ба таҳкими эҳсоси ҳамдигарпазирӣ ва масъулияти иҷтимоӣ мусоидат мекарданд.
Ҷашни Сада ҳамчунин бо фаъолияти меҳнатӣ ва кишоварзӣ иртиботи зич дошт. Ин ҷашн дар миёнаи зимистон баргузор мешуд, замоне ки корҳои саҳроӣ муваққатан қатъ мегардиданд ва мардум имкони бештар барои ҷамъомад ва маросимҳо доштанд. Дар айни замон, Сада ҳамчун ишора ба наздик шудани фасли баҳор ва омодагӣ ба кишту кор қабул мешуд. Оташ ҳамчун рамзи неру ва ҳаёт ба мардум умед мебахшид, ки сармо паси сар мешавад ва давраи нав оғоз мегардад. Дар ҷараёни таърих, бо тағйири сохтори ҷомеа ва таъсири омилҳои сиёсӣ ва динӣ, ҷашни Сада дар баъзе минтақаҳо камранг шуд, аммо комилан аз байн нарафт. Он бештар дар шакли суннатҳои маҳаллӣ ва хотираи фарҳангӣ боқӣ монд. Дар адабиёти классикии форсӣ-тоҷикӣ ишораҳои зиёде ба Сада ва оташ дида мешавад, ки далели идомаи ҳаёти маънавии ин ҷашн дар зеҳни мардум мебошад. Шоирон оташро ба сифати рамзи ишқ, дониш ва рӯшноии ботинӣ истифода кардаанд, ки ин маъноҳо бо фалсафаи ҷашни Сада ҳамоҳанганд.
Дар замони муосир, эҳёи ҷашни Сада ҳамчун ҷузъи мероси фарҳангии ғайримоддӣ аҳамияти махсус пайдо кардааст. Дар Тоҷикистон, Эрон ва дигар минтақаҳо тадриҷан таваҷҷуҳ ба ҷашнҳои бостонӣ афзоиш меёбад. Ин раванд на танҳо ба эҳёи анъанаҳо, балки ба таҳкими ҳувияти миллӣ ва худшиносии фарҳангӣ мусоидат мекунад. Ҷашни Сада дар ин замина ҳамчун рамзи пайванди наслҳо ва идомаи суннатҳои қадима арзёбӣ мешавад.
Аз нигоҳи илмҳои фарҳангшиносӣ ва мардумшиносӣ, ҷашни Сада намунаи равшани он аст, ки чӣ гуна инсон тавассути маросимҳо ва рамзҳо муносибати худро бо табиат ва ҷомеа танзим мекунад. Ин ҷашн нишон медиҳад, ки фарҳанг танҳо маҷмӯи анъанаҳо нест, балки низоми мураккаби маъноҳо, арзишҳо ва таҷрибаҳои зиндагӣ мебошад. Омӯзиши ҷашни Сада имконият медиҳад, ки ҷаҳонбинии қадима, муносибат ба унсурҳои табиӣ ва нақши ҷашнҳо дар ташаккули ҷомеа амиқтар дарк карда шавад.
Дар маҷмӯъ, ҷашни Сада ҳамчун як падидаи фарҳангӣ, таърихӣ ва маънавӣ аҳамияти бисёрҷониба дорад. Он таҷассумгари иртиботи инсон бо табиат, рамзи пирӯзии нур бар торикӣ ва ифодаи умеди ҷамъиятӣ ба ояндаи беҳтар мебошад. Нигоҳдорӣ ва омӯзиши ин ҷашн на танҳо эҳтиром ба гузашта, балки сармоягузорӣ ба фарҳанг ва худшиносии наслҳои оянда аст.
