МИТОЗ — АСОСИ ТАҚСИМШАВИИ ҲУҶАЙРА ВА РУШДИ ОРГАНИЗМ

Тақсимшавии ҳуҷайра яке аз равандҳои муҳимтарини биологӣ ба шумор меравад, ки барои афзоиш, рушд ва барқароршавии организмҳои зинда аҳамияти калидӣ дорад. Яке аз шаклҳои асосии чунин тақсимшавӣ митоз мебошад. Митоз равандест, ки дар натиҷаи он аз як ҳуҷайраи модарӣ ду ҳуҷайраи духтарӣ бо таркиби якхелаи генетикӣ ба вуҷуд меоянд. Ин раванд барои ҳамаи организмҳои эукариотӣ, яъне организмҳое, ки ҳуҷайраҳояшон дорои ядро мебошанд, хос аст.

Митоз дар нигоҳ доштани устувории генетикии организм нақши бисёр муҳим мебозад. Дар ҷараёни он маводи ирсӣ (ДНК) бо дақиқии баланд нусхабардорӣ шуда, байни ҳуҷайраҳои нав баробар тақсим мегардад. Дар натиҷа, ҳар як ҳуҷайраи нав дорои маълумоти генетикии якхела бо ҳуҷайраи аслӣ мебошад.

Аҳамияти митоз дар чанд самти асосӣ зоҳир мегардад:

Таъмини афзоиши организмҳои бисёрҳуҷайра;

иштирок дар барқароршавии бофтаҳо ва узвҳо;

иваз намудани ҳуҷайраҳои кӯҳнашуда;

нигоҳ доштани шумораи доимии хромосомаҳо.

Митоз аз якчанд марҳилаҳои пайдарпай иборат аст, ки ҳар яке хусусиятҳои хоси худро доранд:

1. Профаза

Дар ин марҳила хромосомаҳо кӯтоҳ ва ғафс шуда, равшан намоён мегарданд. Мембранаи ядро тадриҷан вайрон шуда, риштаҳои веретени тақсимшавӣ ташаккул меёбанд.

2. Метафаза

Хромосомаҳо дар қисми марказии ҳуҷайра (экватор) ҷойгир мешаванд. Ин ҷойгиршавӣ барои тақсимшавии дурусти онҳо аҳамияти ҳалкунанда дорад, зеро ҳар як хромосома ба риштаҳои веретен пайваст мегардад.

3. Анафаза

Дар ин марҳила хроматидҳои хоҳар аз ҳам ҷудо шуда, ба қутбҳои муқобили ҳуҷайра ҳаракат мекунанд. Ин раванд тақсимшавии баробари маводи генетикиро таъмин менамояд.

4. Телофаза

Дар атрофи ҳар як гурӯҳи хромосомаҳо мембранаи нави ядро ташаккул меёбад. Хромосомаҳо ба ҳолати нахмонанд бармегарданд ва ҳуҷайра барои анҷоми тақсимшавӣ омода мешавад.

Пас аз анҷоми митоз, одатан раванди цитокинез ба амал меояд, ки дар натиҷаи он ситоплазма тақсим шуда, ду ҳуҷайраи мустақил ба вуҷуд меоянд.

Митоз дорои як қатор хусусиятҳои муҳими биологӣ мебошад:

нигоҳ доштани шумораи доимии хромосомаҳо (масалан, дар инсон — 46 адад);

ба вуҷуд овардани ҳуҷайраҳои генетикии якхела;

танзими дақиқ аз ҷониби механизмҳои дохилии ҳуҷайра.

Ҳар гуна халалдоршавӣ дар ҷараёни митоз метавонад ба оқибатҳои ҷиддӣ оварда расонад. Аз ҷумла, чунин ихтилолҳо метавонанд сабаби пайдоиши бемориҳо, мисли саратон гарданд, ки бо афзоиши беназорати ҳуҷайраҳо алоқаманд аст.

Митозро аксар вақт бо мейоз муқоиса мекунанд. Агар митоз барои афзоиш ва нигоҳдории бофтаҳо хизмат кунад, мейоз барои ташаккули ҳуҷайраҳои ҷинсӣ (гаметҳо) зарур аст. Дар мейоз шумораи хромосомаҳо ду баробар кам мешавад, дар ҳоле ки дар митоз он бетағйир мемонад.

Хулоса, митоз яке аз равандҳои асосии ҳаёт буда, бе он мавҷудияти организмҳои зинда ғайриимкон аст. Ин раванд на танҳо рушди организмро таъмин менамояд, балки устувории генетикиро низ нигоҳ медорад. Омӯзиши митоз барои дарки амиқи равандҳои биологӣ ва тиббӣ аҳамияти бузург дошта, дар рушди илмҳои муосир нақши муҳим мебозад.

Боякова Зебуниссо

Омӯзгори кафедраи «Биология»-и МДТ «Коллеҷи тиббии ш.Кӯлоб ба номи Раҳмонзода.Р.А»