МЕХАНИЗМИ ПАҲНШАВИИ СУРХЧА ДАР ОРГАНИЗМИ ИНСОН

Механизми паҳншавии Сурхча дар организми инсон яке аз равандҳои мураккаб ва ҷолиби илми вирусология ба ҳисоб меравад, зеро ин беморӣ бо суръати баланд паҳн шуда, ба як қатор узвҳо ва системаҳои бадан таъсири амиқ мерасонад. Сурхча бемории сироятии вирусӣ буда, аз ҷониби вируси махсуси гурӯҳи парамиксовирусҳо ба вуҷуд меояд ва асосан тавассути ҳаво-қатра (аэрогенӣ) аз шахси бемор ба шахси солим мегузарад. Вақте ки шахси солим ҳавои олудаи дорои вирусро нафас мекашад, заррачаҳои вирус ба луобпардаи роҳҳои нафас ворид мешаванд ва раванди сироят оғоз меёбад.

Дар марҳилаи аввал вирус ба ҳуҷайраҳои эпителии бинӣ ва гулӯ часпида, ба дохили онҳо ворид мешавад. Дар ин ҷо он бо истифода аз механизмҳои дохилии ҳуҷайра такрор мешавад, яъне шумораи худро зиёд мекунад. Баъди афзоиши аввалия вирус ба гиреҳҳои лимфавии наздик меравад, ки дар он ҷо боз ҳам фаъолона афзоиш меёбад. Ин марҳила одатан бидуни нишонаҳои равшан мегузарад, аммо аллакай дар дохили организм раванди сироят босуръат идома дорад.

Баъдан вирус ба хун ворид мешавад, ки ин ҳолатро вирусемия меноманд. Бо воситаи хун вирус ба тамоми бадан паҳн мешавад ва ба узвҳои гуногун, аз ҷумла ҷигар, сипурз, мағзи устухон ва системаи лимфавӣ мерасад. Дар ин марҳила системаи масуният (иммунитет) кӯшиш мекунад, ки вирусро маҳдуд намояд, аммо вируси сурхча қобилияти махсус дорад, ки муддате аз назорати пурраи иммунитет гурезад. Ин хусусият сабаби паҳншавии васеи он дар бадан мегардад. Яке аз хусусиятҳои муҳими механизми паҳншавии сурхча ин таъсири он ба системаи масуният мебошад. Вирус метавонад фаъолияти ҳуҷайраҳои муҳофизатиро суст кунад, ки ин ҳолатро иммунносупрессия меноманд. Дар натиҷа организм ба дигар сироятҳо осебпазир мешавад. Аз ҳамин сабаб, баъд аз сурхча бисёр вақт бемориҳои иловагӣ, ба мисли илтиҳоби шуш ё сироятҳои бактериявӣ ба вуҷуд меоянд.

Вақте ки вирус дар организм ба сатҳи муайян мерасад, нишонаҳои клиникӣ пайдо мешаванд. Ин нишонаҳо аз табларза, сулфа, обравии бинӣ ва сурхшавии чашм оғоз мешаванд. Дар дохили луобпардаи даҳон доғҳои махсус (доғҳои Коплик) пайдо мешаванд, ки яке аз нишонаҳои хоси сурхча мебошанд. Баъдан дар пӯст доғҳои сурх (раш) пайдо мешаванд, ки аз рӯй оғоз шуда, ба тамоми бадан паҳн мегарданд. Ин доғҳо натиҷаи ҷавоби системаи масуният ба ҳуҷайраҳои сироятшуда мебошанд, на таъсири мустақими худи вирус.

Дар раванди паҳншавӣ вирус ба ҳуҷайраҳои гуногун, махсусан ҳуҷайраҳои эпителӣ ва ҳуҷайраҳои системаи масуният таъсир мерасонад. Он метавонад ба шуш ворид шуда, боиси илтиҳоби роҳҳои нафас гардад. Ҳамчунин дар баъзе ҳолатҳо вирус ба системаи асаб таъсир мерасонад, ки метавонад боиси (энцефалит) гардад, ки яке аз асоратҳои вазнин ба ҳисоб меравад.

Паҳншавии вирус дар организм на танҳо аз хусусиятҳои худи вирус, балки аз ҳолати иммунитети шахс низ вобаста аст. Дар шахсоне, ки иммунитети қавӣ доранд, организм метавонад вирусро зудтар маҳдуд намояд ва беморӣ сабуктар мегузарад. Аммо дар кӯдакон, шахсони камғизо ё онҳое, ки иммунитети суст доранд, вирус бештар паҳн шуда, боиси асоратҳои ҷиддӣ мегардад.

Ҷанбаи дигари муҳим он аст, ки вируси сурхча дорои қобилияти баланди сироятнокӣ мебошад. Як шахси бемор метавонад даҳҳо нафарро сироят кунад, зеро вирус метавонад дар ҳаво муддате зинда монад ва ба осонӣ ба дигарон гузарад. Ин хусусият боиси он мегардад, ки сурхча дар байни бемориҳои сироятӣ яке аз босуръат паҳншаванда ба ҳисоб меравад.

Дар охири раванд, системаи масуният ба истеҳсоли антителаҳо шурӯъ мекунад, ки махсус бар зидди вирус равона шудаанд. Ин антителаҳо вирусро безарар мегардонанд ва аз организм хориҷ мекунанд. Пас аз шифо ёфтан, одатан дар организм масунияти дарозмуддат ба вуҷуд меояд, ки шахсро аз сирояти такрорӣ муҳофизат мекунад.

Ҳамин тавр, механизми паҳншавии сурхча дар организми инсон як раванди бисёрмарҳилавӣ мебошад, ки аз воридшавии вирус тавассути роҳҳои нафас оғоз ёфта, бо паҳншавии он тавассути хун ва таъсир ба системаҳои гуногуни бадан идома меёбад. Ин раванд бо ҷавоби мураккаби системаи масуният анҷом меёбад, ки дар ниҳоят бо нест кардани вирус ва ба вуҷуд омадани масуният ба анҷом мерасад.

Пас аз марҳилаи вирусемия ва паҳншавии вирус тавассути гардиши хун, он ба бофтаҳои гуногун ворид шуда, дар онҳо равандҳои илтиҳобӣ ва иммунологиро ба вуҷуд меорад. Ин таъсирот махсусан дар бофтаҳое, ки дорои ҳуҷайраҳои фаъол ва зуд тақсимшаванда мебошанд, бештар ба назар мерасад.

Дар марҳилаи минбаъда вирус ба системаи нафаскашӣ таъсири амиқ мерасонад. Он ба ҳуҷайраҳои эпителии роҳҳои поёнии нафас ворид шуда, боиси вайроншавии сохтори онҳо мегардад. Дар натиҷа, монеаи табиии муҳофизатии роҳҳои нафас заиф мешавад ва имконияти воридшавии микроорганизмҳои дигар, аз ҷумла бактерияҳо, зиёд мегардад. Ин ҳолат сабаби асосии пайдоиши (пневмония) ҳамчун асорати маъмултарини сурхча мебошад.

Ҳамзамон, таъсири вирус ба системаи масуният идома меёбад. Вируси сурхча ба ҳуҷайраҳои масуният, аз ҷумла лимфоситҳо, таъсири мустақим расонида, фаъолияти онҳоро коҳиш медиҳад. Ин боиси ҳолате мегардад, ки организм ҳатто баъд аз шифо ёфтан аз сурхча муддате қобилияти пурраи муҳофизатиро барқарор карда наметавонад. Ин давраро баъзан “холигии иммунологӣ” меноманд, ки дар он шахс ба дигар сироятҳо осебпазир боқӣ мемонад.

Паҳншавии вирус дар бофтаҳои пӯст низ як ҷанбаи муҳими патогенези сурхча мебошад. Вақте ки вирус ба капиллярҳои пӯст мерасад, системаи масуният ба ҳуҷайраҳои сироятшуда ҳамла мекунад. Ин раванд боиси пайдоиши доғҳои сурх мегардад, ки аломати хоси беморӣ ба ҳисоб меравад. Ҷолиб он аст, ки худи вирус бевосита пӯстро вайрон намекунад, балки аксуламали иммунӣ сабаби асосии ин нишона мебошад.

Дар баъзе ҳолатҳо, вирус метавонад ба системаи марказии асаб ворид шавад. Гарчанде ки ин ҳолат нисбатан кам аст, аммо он метавонад ба оқибатҳои хеле вазнин оварда расонад. Вирус метавонад боиси илтиҳоби мағзи сар гардад, ки онро энцефалит меноманд. Ин ҳолат метавонад бо нишонаҳое ба мисли дарди шадиди сар, ихтилоли ҳуш ва ҳатто фалаҷ зоҳир шавад. Ин яке аз ҷанбаҳои хатарноктарини паҳншавии сурхча дар организм мебошад.

Илова бар ин, вирус метавонад ба дигар узвҳо, аз ҷумла ҷигар ва системаи ҳозима низ таъсир расонад. Гарчанде ки ин таъсирот одатан камтар намоёнанд, онҳо метавонанд ба фаъолияти умумии организм таъсири манфӣ расонанд. Масалан, илтиҳоби сабуки ҷигар ё тағйирот дар фаъолияти рӯдаҳо метавонад дар баъзе беморон мушоҳида шавад.

Дар ҷараёни мубориза бо вирус, организм механизмҳои гуногуни муҳофизатиро фаъол мекунад. Яке аз онҳо истеҳсоли интерферонҳо мебошад, ки сафедаҳои махсуси зиддивирусӣ ҳастанд. Онҳо ба ҳуҷайраҳои солим сигнал медиҳанд, ки худро аз сироят муҳофизат намоянд. Ҳамчунин, системаи масуният антителаҳои махсус ҳосил мекунад, ки ба вирус пайваст шуда, онро безарар мегардонанд.

Бо гузашти вақт, агар организм тавонад вирусро назорат кунад, шумораи он коҳиш меёбад ва нишонаҳои беморӣ тадриҷан нопадид мешаванд. Дар ин марҳила, ҳуҷайраҳои хотираи иммунӣ ташаккул меёбанд, ки дар сурати воридшавии дубораи вирус зуд фаъол мешаванд ва аз рушди беморӣ пешгирӣ мекунанд. Ин аст сабаби он, ки аксари одамон танҳо як маротиба ба сурхча гирифтор мешаванд.

Аммо бояд қайд кард, ки дар баъзе ҳолатҳои нодир вирус метавонад дар организм муддати дароз боқӣ монад ва баъд аз солҳои зиёд боиси бемории вазнини асаб гардад. Ин ҳолат хеле кам ба назар мерасад, вале аҳамияти илмӣ ва клиникии калон дорад, зеро нишон медиҳад, ки таъсири вирус метавонад дарозмуддат бошад.

Вирус бо истифода аз роҳҳои гуногун дар организм паҳн шуда, ба узвҳо ва системаҳои мухталиф таъсир мерасонад, дар ҳоле ки организм кӯшиш мекунад бо механизмҳои муҳофизатии худ онро маҳдуд ва нобуд созад. Ин мубориза натиҷаи ниҳоии бемориро муайян мекунад — ё шифои пурра бо ташаккули масуният, ё пайдоиши асоратҳои гуногун вобаста ба вазъи умумии саломатии шахс. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ташхиси сурхча одатан дар муассисаҳои тиббӣ (поликлиника ва беморхонаҳо) дар асоси аломатҳои клиникӣ гузаронида мешавад. Табибон бештар ба нишонаҳои хос — табларзаи баланд, сулфа, обравии бинӣ, сурхшавии чашм ва пайдоиши доғҳои пӯст диққат медиҳанд. Барои тасдиқи ташхис дар ҳолатҳои зарурӣ таҳлили хун (антителаҳои IgM) истифода мешавад, ки мавҷудияти вирусро нишон медиҳад.

Аз ҷиҳати табобат, дар Тоҷикистон низ мисли дигар кишварҳо табобати махсуси зидди вируси сурхча вуҷуд надорад. Аз ин рӯ, табобат хусусияти симптоматикӣ ва дастгиркунанда дорад. Ба беморон тавсия дода мешавад, ки оромӣ гиранд, моеъи зиёд нӯшанд ва ғизои пурқувват истеъмол намоянд. Барои паст кардани ҳарорат ва дард доруҳое ба мисли парасетамол ё ибупрофен истифода мешаванд.

Дар Тоҷикистон, беморони сурхчаи сабук одатан дар хона бо назорати табиб табобат мегиранд, вале дар ҳолатҳои вазнин бемор ба беморхона бистарӣ карда мешаванд ва чораҳои ҷидди риоя мешаванд, то аз паҳншавии беморӣ пешгирӣ гардад.

Сайёраи Давлатмир

Омӯзгори кафедраи “Бемориҳои сироятӣ”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”