ВИРУСҲОИ ГЕПАТИТ ВА ОСЕБИ ОН БА ҲУҶАЙРАҲОИ ҶИГАР

Вирусҳои гепатит, ки ба гурӯҳҳои A, B, C, D ва E тақсим мешаванд, барои рушди бемориҳои ҷигар, аз қабили сирояти шадид ва музмин, сирроз ва карсиномаи ҳуҷайраҳои ҳепатоситӣ (HCC) масъул мебошанд. Ҳар як навъи вирус механизми муайяни патогенез дорад, аммо ҳамаи онҳо дар як нуқтаи муҳим муттаҳид мешаванд: таъсири мустақим ё ғайримустақим ба ҳуҷайраҳои ҷигар ва системаи иммунӣ, ки дар маҷмӯъ боиси осеби ҳуҷайравӣ ва тағйироти морфологӣ ва функсионалӣ мегардад. Механизмҳои таъсир метавонанд ба ду гурӯҳи асосӣ ҷудо шаванд: таъсири мустақим ба ҳуҷайраҳо ва таъсири ғайримустақим тавассути реаксияи иммунӣ.

Таъсири мустақим ба ҳуҷайраҳои ҷигар одатан бо воридшавии вирус ба ҳуҷайраҳо ва тағйироти молекулавӣ, ки фаъолияти дохили ҳуҷайраро вайрон мекунанд, алоқаманд аст. Масалан, вируси гепатити B (HBV) ДНК-и вирусиро ба геноми ҳуҷайра ворид мекунад ва миқдори муайяни сафедаҳои вирусиро месозад, ки қобилияти ҳуҷайраро ба нигоҳдории ҳамоҳангии фаъолияти метаболикӣ ва тақсимоти ҳуҷайравӣ халалдор мекунанд. Ин сафедаҳо метавонанд ҳам ба ядрои ҳуҷайра таъсир расонанд ва ҳам ба митохондрияҳо, ки боиси стрессҳои оксидативӣ, синтези нодурусти сафедаҳо ва интиқоли сигналҳои дохилиҳуҷайравӣ мегардад. Дар ҳолати вируси гепатити C (HCV), ки РНК-и вирусиро ҳамчун геноми худ истифода мебарад, афзоиши фавқулодаи сафедаҳои вирусӣ дар ситоплазма боиси стресс дар ретикулуми эндоплазмӣ ва ҷараёни апоптоз мегардад. Ин амалҳо фаъолияти метаболизми липидҳо ва глюкозаро низ тағйир медиҳанд, ки боиси рушди стеатози ҷигар ва осеби оксидативӣ мешавад.

Таъсири ғайримустақим асосан тавассути посухи иммунӣ амалӣ мегардад. Ҳуҷайраҳои T ситотоксикӣ ҳуҷайраҳои ҳепатоситиро, ки вирусро интиқол медиҳанд, ҳадаф мегиранд ва боиси апоптоз ва некроз мешаванд. Ин равандҳо, агар зиёд ва музмин бошанд, боиси осеби калон ва тағйироти морфологӣ дар паренхимаи ҷигар мешаванд. Илова бар ин, ҳуҷайраҳои Kupffer (макрофагҳои ҷигар) сафедаҳои ситокинҳои илтиҳобиро истеҳсол мекунанд, ки боиси фиброз ва тағйироти сохтории ҷигар мегарданд. Стрессҳои оксидативӣ, ки дар натиҷаи вирусҳо ва посухҳои иммунӣ ба вуҷуд меоянд, боиси хунуксозии ДНК ва тағйироти митохондриалӣ мешаванд, ки ин амалҳо имконияти трансформатсияи ҳуҷайраҳои ҳепатоситӣ ба ҳуҷайраҳои саратонӣ ва рушди HCC-ро афзоиш медиҳанд.

Механизмҳои молекулавии вируси гепатит ҳамчунин бо таъсир ба сигналрасонии дохилиҳуҷайравӣ алоқаманданд. Сафедаҳои вирусӣ метавонанд пайвандҳои транскрипсионӣ, масалан, NF-κB, STAT3 ва p53-ро тағйир диҳанд, ки дар ниҳояти кор боиси тағйироти контролирии афзоиш ва апоптоз мешаванд. Дар ҳолати HBV, сафедаҳои HBsAg ва HBx метавонанд сигналҳои протеазомаро халалдор кунанд ва синтези сафедаҳои муҳофизатии ҳуҷайравиро кам кунанд. Дар HCV бошад, сафедаҳои NS3 ва NS5A боиси қатъ кардани функсияи антиоксидант ва стрессҳои ретикулуми эндоплазмӣ мегарданд, ки боиси хатар ба устувории ҳуҷайра мешавад.

Илова бар ин, механизми тағйироти эпигенетикӣ низ аҳамияти калидӣ дорад. Вирусҳои гепатит метавонанд ба метилатсияи ДНК, модификатсияҳои гистонӣ ва экспрессияи микроРНКҳо таъсир расонанд. Ин амалҳо боиси тағйироти дарозмуддати экспрессияи генҳо мегарданд, ки дар ниҳоят барои патогенез ва трансформатсияи ҳуҷайравӣ муҳим мебошанд. Ҳатто пас аз нест шудани вирус ё ҳуҷайраҳои инфиродшаванда, баъзе тағйироти эпигенетикӣ боқӣ мемонанд, ки ин боиси осеби музмин ва афзоиши хавфи карсиномаи ҳуҷайраҳои ҷигар мегардад.

Бемориҳои музмини вирусҳои гепатит низ боиси тағйироти микро муҳити ҷигар мешаванд. Клеткаҳои фибробластӣ ва ҳуҷайраҳои астроситӣ ва макрофагҳо боиси истеҳсоли коллаген ва матриксҳои экстраҳуҷайравӣ мегарданд. Ин равандҳо фиброз ва баъдан сиррозро ба вуҷуд меоранд. Фиброз ба ҷигар на танҳо тағйироти морфологӣ мебахшад, балки боиси паст шудани қобилияти ҳуҷайраҳои ҳепатоситӣ ба барқароршавӣ ва мубориза бо стрессҳои вирусӣ ва оксидативӣ мегардад.

Таҳқиқотҳои клиникӣ ва молекулавӣ нишон додаанд, ки таъсири вирусҳои гепатит ба ҳуҷайраҳои ҷигар як раванд мураккаб ва бисёрқирра мебошад, ки ҳам таъсири мустақим ва ҳам посухи иммунӣ ва тағйироти эпигенетикӣ ва фибротикаро дар бар мегирад. Ин равандҳо боиси бемориҳои музмин, боиси рушди HCC ва паст шудани қобилияти барқароршавии ҷигар мегарданд. Дар маҷмӯъ, таҳлили механизми таъсири вирусҳои гепатит нишон медиҳад, ки барқарорсозӣ ва муҳофизати ҷигар бояд ҳам ба самтҳои вирусӣ ва ҳам ба таъсири иммунӣ ва стрессҳои ҳуҷайравӣ нигаронида шавад, то ки бемориҳо пешгирӣ ва дарозмуддат бартараф карда шаванд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои одамоне, ки гирифтори бемориҳои гепатит (хусусан гепатити B ва C) шудаанд, муолиҷаи тиббӣ ва системаи табобат мавҷуд аст, ки бо дастгирии Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ оид ба ошкорсозӣ, ташхис ва табобат амалӣ мешавад. Ман барои шумо маълумоти ҷорманде оид ба чӣ гуна табобат карда мешавад ва чӣ гуна хизматрасониҳои тиббӣ вуҷуд доранд ҷамъоварӣ кардам:

Усулҳои ташхис ва назорат

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон системаи табобати гепатит аз ошкорсозӣ ва ташхис оғоз мешавад — ин маънои онро дорад, ки аввал бемор бояд ба духтурони сироятшинос ё гастроэнтеролог муроҷиат кунад ва санҷишҳои лабораторӣ анҷом дода шаванд (масалан, санҷиши хун барои антигенҳои вирусӣ ва маркерҳои вируси гепатит). Вазорати тандурустӣ кор мекунад, ки сифати таҳлилҳо беҳтар шавад ва санҷишҳо ҳатмӣ бошанд, аз ҷумла пеш аз амалиётҳои ҷарроҳӣ ва дигар хизматрасониҳои тиббӣ.

Бо ташаббуси давлатӣ як маълумоти ягона оид ба гирифторони гепатит дар кишвар сохта мешавад, то беҳтар назорат ва табобат карда шавад.

Табобати гепатити С

Гепатити C (сирояти вирусии C) дар Тоҷикистон бо доруҳои нави зиддивирусӣ (DAA) табобат карда мешавад. Ин доруҳо дар бисёр мавридҳо дар 95‑100 % ҳолат пурра муваффақ шудаанд (яъне вирус аз бадан тоза мешавад) ва барои беморони гирифтори гепатити музмин таъин мешаванд.

Ин доруҳо одатан гурӯҳи таблеткаҳои зиддивирусӣ мебошанд, ки мубодилаи вирусро қатъ мекунанд ва имкон медиҳанд, ки ҷигар осебдида барқарор шавад. Табобат ва миқдори доруҳоро танҳо духтур муайян мекунад.

Табобати гепатити В

Гепатити B низ дар Тоҷикистон табобат мешавад, аммо онро аксаран тадриҷан ва давра ба давра таҳти назорати диспансерӣ мегиранд, яъне ҳолати беморро мунтазам назорат мекунанд ва вобаста ба вазъ дастурҳои табобатиро медиҳанд.

Дар ҳолатҳои музмини гепатити B одатан антивирусҳои зидди репликация (масалан, тенофовир, энтекавир) истифода мешаванд (ин рӯйхат доруҳои умумие ҳастанд, ки дар аксар кишварҳо барои B истифода мешаванд, аз рӯи роҳнамоҳои ҷаҳонӣ – WHO).

Муолиҷа ва нигоҳубини ҷарроҳӣ

Барои ҳолатҳои вазнин — масалан, сарроз, ҷигари музмин, ё бемориҳои пешрафта — табобат метавонад фарогири муолиҷаи дастгирӣ, нигоҳубини клиникӣ, нигоҳубини фаготаксишавӣ ва дар ҳолатҳои муайян ҳатто трансплантатсияи ҷигар бошад. Ин гуна табобатҳо одатан дар марказҳои махсус ё беморхонаҳои пешрафтаи гепатология анҷом дода мешаванд (ҳатман таҳти назорати духтур).

Пешгирӣ ва нақши ваксина

Пешгирӣ низ яке аз қисми муҳими табобат аст. Ваксинаи зидди гепатити B ба кӯдакон ва гурӯҳҳои хатарнок дода мешавад, то пайдо шудани беморӣ пешгирӣ шавад. Ин иқдом дар Тоҷикистон ба назар гирифта шудааст, гарчанде ки сатҳи ваксинатсия метавонад фарқ кунад.

Тахминан дар ҳоли ҳозир дар ҷаҳон беш аз 300 миллиону нафар одамон бо сирояти вирусҳои гепатит (хусусан гепатити B ва C) зиндагӣ мекунанд. Ин рақамҳо асосан ба бемориҳои музмини вирусии гепатит (B ва C) дахл доранд, ки боиси осеби ҷигар мешаванд ва метавонанд ба цирроз ва саратон (карсиномаи ҳуҷайраҳои ҷигар) бирасанд.

Бисёре аз иттилоотҳои нави тандурустӣ нишон медиҳанд, ки:

254 миллион нафар одамон дар саросари ҷаҳон бо гепатити B музмин зиндагӣ мекунанд.

Ҳамзамон, қариб 50 миллион нафар бо гепатити C музмин зиндагӣ доранд.

Ҳамин тариқ, ҷамъан тақрибан 300 миллион нафар одамон гирифтори сирояти музмини гепатит (B ва C) мебошанд.

Ин маълумотҳо аз ҳисоботи Созмони Ҷаҳонии Тандурустӣ (WHO) оид ба гепатит дар соли 2024 гирифта шудаанд ва нишон медиҳанд, ки беморӣ дар саросари ҷаҳон як масъалаи бузурги тандурустӣ аст, ки бояд тавассути ошкорсозӣ, вокуниш ва табобати муассир ҳаллу фасл шавад.

Вирусҳои гепатит (A, B, C, D ва E) яке аз омилҳои асосии осеби ҷигар ва рушди бемориҳои музмин ба шумор мераванд. Ин вирусҳо тавассути механизми мустақим ва ғайримустақим ба ҳуҷайраҳои ҳепатоцитӣ таъсир мерасонанд. Таъсири мустақим ба фаъолияти дохилиҳуҷайравӣ, аз ҷумла стрессҳои оксидативӣ, халал дар синтези сафедаҳо ва тағйироти митохондриалӣ вобаста аст. Таъсири ғайримустақим асосан тавассути посухи иммунӣ ва истеҳсоли цитокинҳои илтиҳобӣ сурат мегирад, ки боиси апоптоз, некроз ва фиброз дар ҷигар мегардад. Илова бар ин, тағйироти эпигенетикӣ ва сигналрасонии дохилиҳуҷайравӣ (масалан, тағйир дар экспрессияи NF-κB, STAT3 ва p53) афзоиши хавфи трансформацияи ҳуҷайраҳои ҷигар ва рушди карсиномаро ба бор меоранд.

Дар ҷаҳонӣ беш аз 300 миллион нафар одамон бо сирояти вирусҳои гепатити B ва C зиндагӣ мекунанд, ки ин беморӣ як мушкили бузурги тандурустӣ маҳсуб мешавад. Дар Тоҷикистон низ бемории гепатит як масъалаи муҳим аст, ки бо назорати диспансерӣ, ташхисҳои лабораторӣ, табобати зиддивирусӣ барои гепатити C ва назорати давра ба давра барои гепатити B, инчунин пешгирӣ бо ваксинаҳо идора карда мешавад. Табобатҳои муосир бо доруҳои зиддивирусӣ (масалан, DAA барои HCV ва антивирусҳои зидди репликация барои HBV) имкон медиҳанд, ки дар аксар ҳолат вирус пурра нест карда шавад ё фаъолияти он коҳиш дода шавад, ки ин ба барқароршавии ҷигар ва кам кардани хатар ба ҳаёт мусоидат мекунад.

Дар маҷмӯъ, таҳқиқоти механизми патогенез ва стратегияҳои табобатӣ нишон медиҳанд, ки барои пешгирӣ ва барқарорсозии ҷигар ҳамгироии самтҳои клиникӣ, молекулавӣ ва эпидемиологӣ муҳим аст.

Сафарбӣ Комилова

омӯзгори кафедраи “Бемориҳои сироятӣ”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”