ТАЪРИХИ ИСТИФОДАИ ГИЁҲИ ГАЗНА ДАР ТИБ

Гиёҳи газна, ки бо номҳои илми Urtica dioica ё “газнаи муқаррарӣ” маъруф аст, аз қадимулайём дар тибби анъанавӣ ва фарҳангҳои мухталиф мавриди истифода қарор дошт. Шумораи зиёди манобеи таърихӣ нишон медиҳанд, ки газна дар Ҳиндустон, Чин, Аврупо ва минтақаҳои шимолу шарқии Осиё ҳамчун як гиёҳи шифобахш дар табобати бемориҳои гуногун ба кор мерафт. Дар Китоби “De Materia Medica” аз Pedanius Dioscorides (солҳои 40–90 мелодӣ) истифодаи газна ҳамчун моддаи тавонбахш ва заҳрпазӣ ёфта шудааст. Ин манбаъ ба таври мушаххас ишора мекунад, ки баргҳои тоза ва решаҳои газна барои табобати варамҳои буғумҳо ва ихтилоли системаи гурда истифода мешуданд.

Дар асрҳои миёна дар Аврупо, тибби анъанавӣ бо истифодаи газна барои бемориҳои системаи пешоб, камхунӣ (анемия) ва бемориҳои илтиҳобӣ машҳур буд. Мисли ибн Сино (980–1037), ки дар китобҳои худ барг ва решаҳои газнаро ҳамчун моддаи моддаи “муфид барои қувват ва поксозии хун” тавсиф кардааст, табибони арабӣ ва форсӣ низ истифодаи онро тавсия медоданд. Газна дорои хосиятҳои диуретикӣ, анти-илтиҳобӣ, антиоксидантӣ, ва қувватбахш мебошад, ки баъдан бо таҳқиқоти муосир тасдиқ гардиданд. Дар тибби муосир, таҳқиқоти клиникӣ нишон додаанд, ки моддаҳои фаъол дар барг ва решаи газна, аз қабили флавоноидҳо, витаминҳо (A, C, K), минералҳо (калий, магний, калсий, оҳан) ва аминокислотаҳо, барои табобати бемориҳои илтиҳобии буғумҳо, бемориҳои системаи пешобӣ ва ҳатто баъзе намудҳои аллергия муфид мебошанд. Омӯзиши механизми биохимиявии газна нишон дод, ки он тавассути коҳиш додани моддаҳои илтиҳобӣ ва фаъол кардани ферментҳои антиоксидантӣ фаъолияти ҳуҷайраҳоро беҳтар мекунад.

Дар тибби анъанавӣ ва фолклорӣ, газна ҳамчун як гиёҳи пуриқтидор барои поксозии хун, қувватбахшӣ, мустаҳкам кардани буғумҳо ва баланд бардоштани масуният истифода мешуд.

Баргҳои тоза ё хушккардашудаи газна дар об ҷӯшонида мешаванд ва ҳамчун чой ё ваннаи терапевтӣ истифода мегарданд. Ин амалҳо дар заминаи таҳқиқоти муосир низ қувваи илтиҳобӣ ва антиоксидантии газнаро тасдиқ мекунанд.

Ҳамчунин, дар давраҳои гуногун газна ҳамчун моддаи диуретикӣ барои бемориҳои гуногуни гурда ва пешобӣ истифода мешуд. Манобеи таърихӣ нишон медиҳанд, ки тибби Аврупо ва арабӣ аз барг ва решаи газна барои табобати цистит, нефрит ва камравонӣ истифода мекарданд. Мутафаккирон, ба мисли Галлен (129–200 мелодӣ) ва Ибн Сино, истифодаи газнаро барои қувват додан ба системаи хун ва ҷигар тавсия медоданд, ки ин нишон медиҳад маълумоти анъанавӣ бо афкори муосир мутобиқат дорад.

Дар анъанаҳои тиббии Шарқ, махсусан дар Ҳиндустон ва Чин, газна ҳамчун як гиёҳи пуриқтидор ва поксозандаи хун маъруф буд. Дар тибби аюрведӣ, баргҳои газна ба гурӯҳи гиёҳҳои “Саттва” дохил мешаванд, ки барои тозакунӣ ва ҳамоҳангсозии системаи дохилӣ тавсия шудаанд. Ин тибб таъкид мекунад, ки баргҳои газна метавонад ба мувозинати дошти элементҳои гуногуни бадан ва баланд бардоштани иммунитет мусоидат кунанд. Дар Китобҳои тиббии Ҳиндустон, барг ва решаи газна барои табобати анемия, бемориҳои ҷигар, илтиҳоби буғумҳо ва коҳиши илтиҳобҳои рӯда тавсия шудааст.

Дар тибби анъанавии Чин, газна ҳамчун гиёҳи “сард ва тар” дар назар гирифта мешавад. Он барои поксозии хун, танзими функсияи ҷигар ва гурда, ва табобати бемориҳои пӯст ва илтиҳобҳо истифода мегирад. Манобеи қадимӣ, аз ҷумла “Compendium of Materia Medica” аз Li Shizhen (1518–1593), барг ва решаи газнаро барои табобати бемориҳои чарбу ва ҳавасманд кардани гардиши хун тавсия медиҳанд.

Дар Аврупои асрҳои миёна, газна ҳамчун гиёҳи табобатӣ аз ҷониби табибони маъруф истифода мешуд. Pedanius Dioscorides истифодаи онро дар “De Materia Medica” тавсия додааст, ва ӯ баргҳои газнаро барои коҳиш додани варамҳо ва тавонбахшӣ арзёбӣ кардааст. Дар асрҳои миёна ва барокко, тибби аврупоӣ барг ва решаи газнаро барои диуретикӣ, таъсири метаболикӣ, ва поксозии системаи хун истифода мекард. Ин истифодаи анъанавӣ бо ташхисҳои муосир мувофиқат мекунад, ки нишон медиҳанд баргҳои газна метавонад бо таъсири антиоксидантӣ ва коҳиш додани моддаҳои илтиҳобӣ барои системаи гурда ва ҷигар фоида дошта бошад.

Таҳқиқоти муосир дар соҳаи фармакология нишон медиҳанд, ки барг ва решаи газна дорои флавоноидҳо, фенолҳо, стеролҳо ва витаминҳо мебошанд, ки барои саломатии инсон муҳим мебошанд. Масалан, тадқиқоти клиникӣ нишон додаанд, ки истеъмоли экстракти баргҳои газна метавонад ба коҳиш додани варамҳо дар бемориҳои остеоартрит ва артрит мусоидат кунад. Ҳамчунин, истифодаи газна метавонад ба табобати камхунӣ (анемия) тавассути баланд бардоштани миқдори оҳан ва витамини C дар хун ёрӣ расонад.

Илова бар ин, моддаҳои фаъол дар газна, аз қабили истеариол, хлорофилл ва тритерпенҳо, дар баробари дигар моддаҳои биологӣ таъсири антибактериалӣ, зиддиаллергӣ ва антиоксидантӣ доранд. Ин хусусиятҳо сабаб мешаванд, ки газна дар тибби муосир ҳамчун гиёҳи комил барои мувозинати системаи иммунии организм ва ҳифзи ҳуҷайраҳо аз осеби радикалҳои озод истифода шавад.

Дар заминаи таърихӣ ва фолклорӣ, газна на танҳо дар тиб, балки дар поя ва одатҳои хурокворӣ низ мавқеи муҳим дошт. Масалан, дар Аврупои асрҳои миёна баргҳои газнаро дар салатҳо ва шӯрбоҳояш истифода мебурданд, то аз заҳролудшавӣ пешгирӣ кунанд ва системаи ҳазмро тақвият бахшанд. Ин амалҳо ҳам бо маълумоти илмии муосир мувофиқанд, зеро баргҳои газна дорои минералҳо ва витамини C мебошанд, ки барои фаъолиятҳои ферментӣ ва масуният муҳиманд.

Ҳамин тавр, таҳқиқоти таърихӣ ва илмӣ нишон медиҳанд, ки газна дар саломатӣ ва пешгирии бемориҳо нақши калидӣ дошт ва дорад. Аз замони қадим то имрӯз, ин гиёҳ ҳамчун моддаи табобатӣ барои бемориҳои системаи ҳозима, илтиҳобҳо, камхунӣ ва бемориҳои буғумҳо истифода мешавад, ки бо таҳқиқоти фармакологӣ ва клиникӣ низ тасдиқ гардидаанд. Дар асрҳои миёна, махсусан дар марказҳои илмию фарҳангии Осиёи Марказӣ, ба мисли Бухоро ва Самарқанд, табибони шинохта истифодаи гиёҳи газнаро ҳамчун як гиёҳи шифобахш тавсия медоданд. Ба таърихи шифо ва аҳамияти газна дар асарҳои тиббии Шарқ назар андохта, мебинем, ки он на танҳо дар ҳалли бемориҳои ҷисмонӣ, балки барои мувозинат ва қувват бахшидан ба организм низ ба кор мерафт.

Ибни Сино (980–1037), ки солҳои тӯлонӣ дар Самарқанд ва Хуросон ба таҳқиқи тиб машғул буд, дар китобаш “Ал-Қонун фӣ тиб” барг ва решаи газнаро ҳамчун моддаи қувватбахш, поксозандаи хун ва фоидаовар барои ҷигар ва гурда тавсиф кардааст. Ӯ таъкид дошт, ки газна метавонад илтиҳобҳои буғумҳо, варамҳои аъзои дохилӣ ва заҳролудшавии хунро коҳиш диҳад. Тавсияҳои ӯ чунин буданд: баргҳои газнаро бояд дар об ҷӯшонида, ҳамчун чой истеъмол намуд ва решаҳоро дар шакли хушкида ва кашида барои бемориҳои гурда ва пешобӣ истифода бурд.

Ал-Бухорӣ (асрҳои 10–11) ва дигар табибони Бухоро низ истифодаи газнаро ҳамчун як гиёҳи “моддаҳои тавонбахш ва поксозанда” тавсия медоданд. Онҳо ба хусус баргҳои тару тоза ва решаи хушккардашудаи газна аҳамияти калон медоданд ва онро барои бемориҳои системаи пешобӣ, илтиҳобҳои меъда ва рӯда, инчунин барои таъмини оксиген ва қувват ба хун тавсия мекарданд.

Дар асарҳои табибони Самарқанд, аз қабили Ал-Мавсуъа ал-Тиббия ва асарҳои табиби шинохтаи Самарқанд, истифодаи газна ҳамчун гиёҳи диуретикӣ ва анти-илтиҳобӣ қайд шудааст. Онҳо барг ва решаи газнаро барои кам кардани варамҳо ва илтиҳобҳо, коҳиш додани таъзимҳои хун, ва тақвияти буғумҳо ва мушакҳо тавсия медоданд. Илова бар ин, газна ҳамчун гиёҳи баланд бардоштани масуният ва мубориза бо бемориҳои сезонӣ низ ба кор мерафт.

Мақсад ва тавсияҳои ин табибон асосан ба таҷрибаҳои клиникии замони худ ва маълумоти анъанавӣ асос ёфта буданд. Онҳо истифодаи газнаро дар шакли чой, decoction (ҷӯшонида), tincture (кашида) ва ваннаҳои терапевтӣ барои бемориҳои гуногун тавсия медоданд. Ҳатто таъкид мешуд, ки баргҳои тару тоза бояд дар фасли баҳор ва тобистон ҷамъоварӣ шаванд, зеро дар ин вақт моддаҳои фаъол дар газна максималӣ мебошанд, ки ин ба самаранокии тиббӣ таъсир мерасонад.

Тавсияҳои онҳо бо илмҳои муосир низ мувофиқат мекунанд: таҳқиқоти фармакологӣ нишон додаанд, ки барг ва решаи газна дорои флавоноидҳо, минералҳо (кальсий, калий, магний) ва витамини C мебошанд, ки барои коҳиш додани илтиҳоб, баланд бардоштани иммунитет ва қувват бахшидан ба организм хеле муфиданд. Ин ҳамоҳангӣ байни таҷрибаи асри миёна ва таҳқиқоти муосир собит мекунад, ки табибони Бухоро ва Самарқанд аз анъанаи бойи тиббӣ бархӯрдор буданд. Дар таълими олимони Ҳинд ва Чин низ дар замони муосир таҳқиқоти илмӣ оид ба гиёҳи газна анҷом дода шудаанд, ки натиҷаҳои онҳо бисёр ҷолиб ва пур аз маълумотҳои дастгиришуда мебошанд. Ин таҳқиқотҳо ҳам анъанаҳои тиббии қадимро тасдиқ мекунанд ва замонавӣ ба механизми таъсири моддаҳои фаъоли газна ва манфиатҳои саломатиаш равшанӣ меандозанд.

Олимони Ҳинд ва гурӯҳҳои таҳқиқотӣ дар донишгоҳҳо ва марказҳои тиббӣ дар Ҳиндустон ва минтақаҳои Ҳимолой ба таркиби кимиёвӣ ва манфиатҳои саломативу терапевтии газна таваҷҷӯҳ кардаанд. Онҳо нишон додаанд, ки баргҳои Urtica dioica дорои моддаҳои фитохимиявӣ (phenolic compounds, flavonoids, каротиноидҳо, аминокислотаҳо ва минералҳо) мебошанд, ки барои фаъолияти антиоксидантӣ, зиддиилтиҳобӣ ва зиддивирусӣ муҳиманд. Ин моддаҳо ба саломатӣ таъсири мусбӣ мерасонанд ва метавонанд дар истеъмол ҳамчун ғизо ва гиёҳи шифобахш истифода шаванд.

Агарчӣ аксари таҳқиқотҳои Ҳинд бештар ба таркиби ғизоӣ ва химиявӣ ва тафсири умумии фоидаҳои саломатии газна равона шудаанд, онҳо бар асоси дастгоҳҳои муосири таҳқиқӣ нишон доданд, ки баргҳои газна дорои миқдори баланди витаминҳо ва минералҳо буда, метавонанд ба мувозинати ферментҳои бадан, коҳиш додани стресс оксидативӣ ва таъсири зиддиилтиҳобӣ мусоид бошанд.

Дар Чин таҳқиқоти илмие анҷом шудааст, ки нишон медиҳанд моддаҳои фаъол метавонанд дар системаи генетикӣ ва биохимиявии растанӣ ва инсон таъсири назаррас дошта бошанд. Масалан, таҳқиқотҳо дар платформаҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки баргҳои газна дорои флавоноидҳои фаъоли антиоксидантӣ ва дигар пайвастагиҳо мебошанд, ки барои беҳтар шудани фаъолияти ҳуҷайраҳо ва муҳофизати организм аз радикалҳои озод кӯмак мекунанд.

Як тадқиқот дар марказҳои илмии Чин нишон додааст, ки муддати дароз парвариш ва репродуксия кардани газна дар лаборатория (in vitro) ба нигоҳ доштани стабилӣ генетикӣ ва миқдори моддаҳои биологии фаъол мусоидат мекунад. Ин натиҷа барои истеҳсоли дақиқ ва стандартизатсияи маводи табобатии газна дар тибби муосир аҳамияти калон дорад.

Баръакси ташхиси анъанавӣ, таҳқиқоти муосир дар Ҳинд ва ҷаҳон (аз ҷумла таҳқиқоте, ки дар маҷмӯъ таҳлил шудааст) нишон медиҳанд, ки газна дорои якчанд фаъолиятҳои фармакологӣ мебошад, аз ҷумла:

Антиоксидантӣ – моддаҳои фаъол ба мубориза бо оксидатсия ва хосиятҳои зидди радикалҳо мусоидат мекунанд.

Антиилтиҳобӣ ва зиддиилтиҳобӣ – фаъолиятҳои зидди илтиҳоб метавонанд дар бемориҳои мушакҳо ва буғумҳо ёрӣ расонанд.

Антибактериалӣ ва зиддивирусӣ – бархе таҳқиқотҳо таъсири баргҳои газнаро ба микробҳо ва вирусҳо таъкид мекунанд.

Исботҳои антидиабетикӣ – бархе таҳқиқҳо нишон медиҳанд таъсири газна барои танзими сатҳи шакари хун ва фаъолиятҳои метаболикӣ.

Ҳарчанд дар Чин ва Ҳинд таҳқиқоти клиникӣ дар инсонҳо ба миқдори пурра ба анҷом нарасидаанд ва бархе маълумот дар ҳоли тадқиқот мебошанд, ин таҳқиқотҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки эҳтимолияти истифодаи газна ҳамчун терапияи табиӣ ва гиёҳи мукаммал метавонад ба асарҳои тиббӣ ва фармакологӣ дар оянда роҳ кушояд.

Сироҷов Файзали Нуралиевич мудири бахши таҷрибаомӯзии МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”