Яке аз қадимтарин динҳои минтақаи Осиёи Миёна дини зардуштия мебошад. Асосгузори он Зардушт буда, китоби муқаддаси он Авесто мебошад. Дар таълимоти зардуштия муборизаи байни нерӯи некӣ ва бадӣ ҷойгоҳи муҳим дорад ва мардумро ба ростқавлӣ, покӣ ва адолат даъват мекунад. Аз китоби Авесто иқтибос оварда шудааст: «Андешаи нек, гуфтори нек ва рафтори нек роҳи асосии зиндагии инсон мебошад.» Аҳмадшоҳи Маҳмудов, муаррихи диншинос, менависад: «Зардуштия аввалин динест, ки системаи комил ва меъёрҳои ахлоқиро дар ин минтақа муқаррар сохт ва мардуми қадимро ба тарзи ҳаёти инсондӯстона роҳнамоӣ намуд.»
Дар асрҳои аввалини милодӣ дини буддоия тавассути Роҳи Бузурги Абрешим ба сарзамини Осиёи Миёна ворид гардид. Ин дин аз таълимоти Буддо сарчашма мегирад ва мардумро ба зиндагии осоишта, парҳезгорӣ ва дурӣ аз бадӣ даъват мекард. Аз гуфтаҳои Буддо иқтибос оварда мешавад: «Инсон бо андешаҳои худ зиндагии худро месозад; агар андешаҳо пок бошанд, зиндагӣ низ пок хоҳад буд.» Дар сарзамини Тоҷикистон низ ёдгориҳои буддоӣ ёфт шудаанд. Яке аз машҳуртарин ёдгориҳо Аҷина-Теппа мебошад, ки дар он муҷассамаи бузурги Буддо кашф шудааст. Муҳаммадҷон Шакурӣ, донишманди тоҷик, менависад: «Дар минтақаҳои ҷанубу шарқи Осиёи Миёна буддоия на танҳо дин буд, балки як низоми пурқуввати фарҳангӣ ва илмию маънавӣ низ ба ҳисоб мерафт.»
Дар асрҳои миёна таълимоти монавия низ паҳн гардид. Асосгузори он Монӣ таълим медод, ки ҷаҳон майдони муборизаи байни нур ва зулмот аст ва инсон бояд роҳи некӣ ва ростиро интихоб намояд. Ҳамчунин таълимоти маздакия бо роҳбарии Маздак дар баъзе минтақаҳо паҳн гардид ва ӯ мардумро ба адолат ва баробарии иҷтимоӣ даъват мекард. Ин динҳо, ҳарчанд дар муҳлати кӯтоҳ паҳн шуданд, ба шаклгирии ахлоқ ва тарзи ҳаёти мардуми маҳаллӣ таъсири амиқ гузоштанд ва қисмате аз анъанаҳо ва арзишҳои фарҳангиро боқӣ гузоштанд.
Дар асри VII дини ислом ба сарзамини Осиёи Миёна ворид гардид ва тадриҷан ба дини асосии мардум табдил ёфт. Пайғамбари ислом Муҳаммад (с.а.в) мегӯяд: «Талаби илм барои ҳар як мусулмон фарз аст.» Бо паҳн шудани ислом фарҳанг ва илми минтақа хеле рушд кард. Шаҳрҳои Самарқанд ва Бухоро ба марказҳои бузурги илм ва фарҳанги исломӣ табдил ёфтанд ва дар онҳо мадрасаҳо, китобхонаҳо ва марказҳои илмӣ таъсис ёфтанд. Сироҷиддин Раҳимӣ, муаррихи муосири тоҷик, менависад: «Паҳншавии ислом дар Осиёи Миёна боиси ташаккули мадрасаҳо, китобхонаҳо ва марказҳои илмӣ гардид, ки ба рушди илмҳои динӣ ва дунявӣ замина гузошт.»
Имрӯз аксари мардуми кишварҳои Осиёи Миёна пайрави ислом мебошанд. Бо вуҷуди ин, дар фарҳанг ва анъанаҳои мардум осори динҳои қадим ҳам мушоҳида мешавад. Бисёр ҷашнҳо ва анъанаҳои мардумӣ решаҳои таърихӣ доранд ва ба тарзи ҳаёти имрӯз низ таъсир мерасонанд. Фарҳод Раҳимӣ, донишманди тоҷик, менависад: «Осиёи Миёна дар тӯли таърих хати пайванди динҳо ва фарҳангҳои гуногун буд, ки ин омезиш ба рушди маданият ва илмҳои муосир замина гузошт.» Роҳбари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар бораи аҳамияти омӯзиши таърих таъкид мекунад: «Шинохти таърих ва фарҳанги гузашта барои тарбияи насли худшиносу ватандӯст аҳамияти калон дорад.»
Сарзамини Осиёи Миёна аз қадим макони паҳншавии динҳо ва фарҳангҳои гуногун буда, дар тӯли асрҳо ба рушди маънавӣ ва фарҳангии минтақа саҳми калон гузоштааст. Дар ин минтақа аввал эътиқодҳои ибтидоӣ, баъдтар дини зардуштия, буддоия ва дигар таълимотҳо паҳн гардиданд ва дар асрҳои миёна ислом ба дини асосии мардум табдил ёфт. Ин гуногунрангии динӣ ба рушди фарҳанг, илм ва тамаддуни минтақа таъсири калон расонидааст ва омӯзиши таърихи динҳои Осиёи Миёна барои дарк кардани решаҳои фарҳангӣ ва таърихии халқҳои ин минтақа аҳамияти бузург дорад.
Азиза Салимова
Омӯзгори кафедраи «Таърих ва ҳуқуқ»- и МДТ «Коллеҷи тиббии ш.Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Р.А.»
