Истиқлол барои миллат танҳо воқеаи таърихӣ ё санади сиёсӣ нест, балки ҳолати амиқи рӯҳӣ, зеҳнӣ ва маънавист, ки дар шуури ҷамъиятӣ тадриҷан шакл мегирад. Вақте ки миллат истиқлол ба даст меорад, дар асл имкони бозгашт ба худ, ба асли хеш ва ба забони худ пайдо мекунад. Дар ин миён забони модарӣ на танҳо яке аз нишонаҳои истиқлол, балки муҳимтарин зуҳуроти он мебошад. Истиқлол бидуни забони зинда, фаъол ва муҳтарам маънои комил пайдо карда наметавонад.
Забони модарӣ нафаси миллат аст. Миллат бо забон зиндагӣ мекунад, бо забон меандешад ва бо забон ормонҳои худро баён менамояд. Агар истиқлол ҷисми давлат бошад, забони модарӣ рӯҳ, виҷдон ва тафаккури он аст. Таърих собит намудааст, ки маҳрум сохтани миллат аз забон осонтарин роҳи суст кардани рӯҳи муқовимат ва худшиносии он мебошад.
Аз ин рӯ, дар тамоми давраҳои истилогарӣ пеш аз ҳама забон зери фишор қарор мегирифт.
Миллатҳое ҳастанд, ки сарзамини худро нигоҳ доштаанд, аммо забони худро гум кардаанд ва бо гузашти замон симои миллии худро аз даст додаанд. Забон танҳо маҷмӯи калимаҳо нест, он хазинаи хотираҳои таърихӣ, ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, тафаккур ва ормонҳои як халқ аст. Ҳар калимае, ки фаромӯш мешавад, порае аз хотираи миллӣ гум мегардад. Аз ин рӯ, аз даст рафтани забон баробар ба аз даст рафтани худи миллат аст.
Истиқлол ба миллат имкон медиҳад, ки забони модариашро аз нав эҳё намояд, мақоми онро барқарор созад ва онро ба забони давлатдорӣ, илм, фарҳанг ва худшиносӣ табдил диҳад. Аммо бояд эътироф кард, ки истиқлол худ ба худ забонро ҳифз намекунад. Забон танҳо дар шароите зинда мемонад, ки соҳибонаш ба он арҷ гузоранд. Арҷгузорӣ мафҳуми бисёр амиқ аст. Он на бо шиор, балки бо амал исбот мешавад.
Арҷ гузоштан ба забони модарӣ аз рафтори ҳаррӯза оғоз меёбад. Аз он оғоз меёбад, ки инсон чӣ гуна сухан мегӯяд, чӣ гуна менависад ва то кадом андоза ба покии забон аҳаммият медиҳад. Омехтаи беҳудаи калимаҳои бегона, таҳқири забон, беэҳтиромӣ ба меъёрҳои адабӣ нишонаи камранг шудани арҷгузорист. Забоне, ки худи соҳибонаш ба он беэътиноӣ мекунанд, ҳатто дар шароити истиқлол низ осебпазир мегардад.
Истиқлол ба мо на танҳо ҳуқуқ, балки масъулият медиҳад. Масъулият барои ҳифзи забон, барои рушди он ва барои супоридани он ба наслҳои оянда ҳамчун забони зинда, тавоно ва созанда. Забон набояд ба ёдгории осорхона табдил ёбад. Он бояд забони фикр, орзу, илм, эҷод ва давлатдорӣ бошад. Танҳо дар ин сурат истиқлол маънои ҳақиқии худро пайдо мекунад.
Дар ҷаҳони муосир, ки равандҳои ҷаҳонишавӣ босуръат ҷараён доранд, забонҳои миллӣ бо чолишҳои ҷиддӣ рӯ ба рӯ мешаванд. Забонҳои пурқудрати байналмилалӣ фазои илм, технология ва иттилоотро фаро гирифтаанд. Дар чунин шароит хатари канора рафтани забони модарӣ аз соҳаҳои калидии ҳаёти ҷамъиятӣ вуҷуд дорад. Аммо истиқлол имкон медиҳад, ки ин раванд идорашаванда бошад.
Технологияҳои муосир метавонанд ҳам таҳдид ва ҳам имконият бошанд. Агар забони модарӣ дар фазои рақамӣ ҷойгоҳи худро пайдо кунад, он гоҳ имкониятҳои нав барои рушди он ба вуҷуд меоянд. Баръакс, канорагирӣ аз ин фазо боиси маҳдуд шудани доираи истифодаи забон мегардад. Истиқлол имкон медиҳад, ки сиёсати забонӣ ба ин воқеиятҳо мутобиқ карда шавад.
Нақши расонаҳо дар таҳкими забони модарӣ низ ниҳоят муҳим аст. Матбуот, радио, телевизион ва шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд намунаи истифодаи дурусти забон бошанд ё баръакс, ба таҳрифи он мусоидат кунанд. Аз ин рӯ, масъулияти фарҳангии кормандони расонаҳо дар шароити истиқлол афзоиш меёбад.
Сиёсати дурусти миллӣ метавонад тавозуни солимро таъмин намояд: аз як тараф, омӯзиши забонҳои хориҷӣ барои ҳамгироии байналмилалӣ ва аз тарафи дигар, таҳкими мавқеи забони модарӣ ҳамчун забони асосии давлатдорӣ ва худшиносӣ. Ин тавозун на рақобат, балки ҳамзистиро дар назар дорад. Забони модарӣ бояд меҳвари тафаккур боқӣ монад.
Нақши маориф дар ин раванд калидӣ мебошад. Агар кӯдак аз овони хурдӣ бо забони модарӣ фикр кунад, савол диҳад ва ҷаҳонро дарк намояд, он гоҳ забон барои ӯ арзиши табиӣ пайдо мекунад. Омӯзиш бо забони модарӣ на танҳо дониш медиҳад, балки ҳисси ифтихор ва мансубиятро ташаккул медиҳад. Ин раванд заминаи устувори истиқлол дар сатҳи шуур мебошад.
Илм ва фарҳанг низ бе забони зинда рушд карда наметавонанд. Забоне, ки дар он тадқиқот анҷом дода мешавад, китоб навишта мешавад ва андеша ифода меёбад, забони пешрафт аст. Агар илм аз забони модарӣ ҷудо шавад, тафаккури миллӣ заиф мегардад. Аз ин рӯ, рушди истилоҳоти илмӣ ва истифодаи забон дар соҳаҳои муосир вазифаи муҳими замони истиқлол мебошад.
Адабиёт ва санъат низ дар ҳифзи рӯҳи миллат нақши бузург доранд. Адиб, шоир ва ҳунарманд бо забони худ на танҳо асар меофаранд, балки рӯҳи миллатро зинда нигоҳ медоранд. Забоне, ки дар адабиёт ва фарҳанг фаъол аст, ҳеҷ гоҳ намемирад. Он ҳамеша роҳе барои эҳё пайдо мекунад.
Истиқлол ва забони модарӣ дар ниҳоят ба ҳам дар сатҳи виҷдон мепайванданд. Виҷдони миллӣ он замон бедор аст, ки инсон худро масъули тақдири забон ва давлат ҳис мекунад. Ин масъулият на бо маҷбуркунӣ, балки бо худогоҳӣ ба вуҷуд меояд. Худогоҳии миллӣ бошад, маҳз тавассути забон ташаккул меёбад.
Имрӯз вазифаи асосии мо дар он аст, ки забони модариро ба наслҳои оянда ҳамчун забони пурқувват, замонавӣ ва қобили рақобат супорем. Агар фарзандон бо забони модарӣ фикр кунанд, орзу бинанд ва эҷод намоянд, он гоҳ истиқлол на танҳо ҳифз мешавад, балки таҳким меёбад.
Илова бар ин, баррасии илмии масъалаи истиқлол ва забони модарӣ нишон медиҳад, ки ин ду мафҳум дар рушди тафаккури миллӣ нақши системавӣ доранд. Забон ҳамчун низоми рамзӣ на танҳо воқеиятро инъикос мекунад, балки онро шакл медиҳад. Тафаккури миллӣ маҳз дар қолаби забони модарӣ ташаккул меёбад ва истиқлол ба ин раванд фазои озод фароҳам месозад.
Арҷгузорӣ ба забони модарӣ ҳамзамон арҷгузорӣ ба таърих аст. Таърих тавассути забон ба мо мерасад: дар матнҳои хаттӣ, ёдгориҳои адабӣ, фолклор ва осори шифоҳӣ. Агар робитаи наслҳо дар заминаи забон канда шавад, пайванди таърихӣ низ заиф мегардад. Аз ин рӯ, ҳифзи забон ҳифзи хотираи таърихии миллат мебошад.
Истиқлол ба миллат имконият медиҳад, ки таърихи худро бо забони худ бозгӯ кунад. Ин амр махсусан дар таҳияи китобҳои дарсӣ, осори илмӣ ва расонаҳо аҳаммияти калон дорад. Таърихе, ки бо забони модарӣ навишта мешавад, ба шуури миллӣ наздиктар аст ва таъсири амиқтар мегузорад.
Дар низоми давлатдорӣ низ забони модарӣ бояд нақши калидӣ дошта бошад. Идоракунӣ, қонунгузорӣ ва муоширати расмӣ бо забони миллӣ на танҳо талаботи ҳуқуқӣ, балки нишонаи эҳтиром ба шаҳрвандон мебошад. Шаҳрванде, ки бо забони худ муроҷиат мешунавад, худро ҷузъи комили давлат эҳсос мекунад.
Ҳамин тавр, истиқлол, забони модарӣ ва арҷгузорӣ ба онҳо як низоми воҳидро ташкил медиҳанд. Дар шароити муосир рушди технологияҳои рақамӣ низ ба масъалаи забон таъсир мерасонад. Забоне, ки дар фазои рақамӣ, интернет, шабакаҳои иҷтимоӣ ва барномаҳои электронӣ мавқеи фаъол надорад, тадриҷан аз доираи истифода берун мемонад. Истиқлол имкон медиҳад, ки сиёсати рақамии миллӣ бо такя ба забони модарӣ роҳандозӣ шавад.
Ояндаи миллат дар дасти насли ҷавон аст. Агар ҷавонон бо забони модарӣ андеша кунанд, нависанд ва эҷод намоянд, он гоҳ забон на танҳо ҳифз мешавад, балки рушд меёбад. Барои ин муҳити мусоид, дастгирии давлат ва намунаи шахсии калонсолон аҳаммияти ҳалкунанда дорад.
Барои боз ҳам амиқтар дарк намудани моҳияти истиқлол ва забони модарӣ, бояд ба ҷанбаҳои фалсафии масъала низ таваҷҷуҳ кард. Забон на танҳо воситаи интиқоли маъно, балки шакли ҳастии маъно мебошад. Тафаккур берун аз забон вуҷуд дошта наметавонад ва ҳар тафаккур ранги забони худро дорад. Аз ин рӯ, тафаккури миллӣ маҳз дар қолаби забони модарӣ шакл мегирад ва рушд мекунад.
Истиқлол фазоеро ба вуҷуд меорад, ки дар он тафаккури миллӣ метавонад бидуни фишори арзишҳои бегона рушд намояд. Агар забони модарӣ аз ин фазо берун монад, тафаккури миллӣ низ тадриҷан заиф мегардад. Бинобар ин, истиқлол ва забон на танҳо дар сатҳи сиёсӣ, балки дар сатҳи маърифатӣ низ бо ҳам пайванданд.
Дар ҷомеаи истиқлолёфта забон бояд василаи муколамаи иҷтимоӣ бошад. Муколамае, ки дар он давлат ва шаҳрвандон бо забони ягона ҳарф мезананд, ба ҳамдигар наздиктар мешаванд. Ин раванд эътимоди иҷтимоиро тақвият мебахшад ва заминаи суботи сиёсиро фароҳам меорад.
Забони модарӣ инчунин воситаи интиқоли ахлоқи миллӣ мебошад. Қоидаҳои рафтор, меъёрҳои ахлоқӣ ва арзишҳои иҷтимоӣ тавассути забон ба наслҳо мегузаранд. Агар забон заиф шавад, ин интиқол низ халалдор мегардад. Аз ин рӯ, ҳифзи забон ҳамзамон ҳифзи низоми ахлоқии ҷомеа аст.
Дар раванди ҷаҳонишавӣ масъалаи рақобатпазирии забон аҳаммияти хоса пайдо мекунад. Забоне, ки қобилияти ифодаи мафҳумҳои муосири илмӣ, техникӣ ва иҷтимоиро надорад, тадриҷан мавқеи худро аз даст медиҳад. Аз ин ҷиҳат, рушди истилоҳоти миллӣ ва мутобиқсозии забон ба талаботи замон вазифаи стратегии давлати мустақил мебошад.
Забони модарӣ дар ташаккули эҳсоси ватандорӣ низ саҳми бузург дорад. Ватандорӣ танҳо дӯст доштани сарзамин нест, балки дарки амиқи мансубият ба фарҳанг, таърих ва забони он мебошад. Забон ин мансубиятро ҳар рӯз дар шуури инсон зинда нигоҳ медорад.
Аз ин рӯ, истиқлол, забони модарӣ ва арҷгузорӣ ба онҳо бояд ҳамчун низоми ягонаи амнияти маънавӣ баррасӣ шаванд. Ҳар гуна сустӣ дар яке аз ин унсурҳо метавонад ба тамоми низом таъсири манфӣ расонад.
Дар оянда низ сарнавишти миллат аз он вобаста хоҳад буд, ки то кадом андоза ба забони худ содиқ мемонад. Забоне, ки дар он андеша тавлид мешавад, давлатдорӣ пойдор мегардад ва ҷомеа ба пеш ҳаракат мекунад.
Хулоса, истиқлол ва забони модарӣ ду мафҳуми ҷудонашавандаанд. Яке бидуни дигар маънои комил надорад. Арҷ гузоштан ба онҳо танҳо вазифаи давлат нест, балки қарзи виҷдонии ҳар як фарди бедордил мебошад. Миллате, ки забонашро эҳтиром мекунад, истиқлолашро пос медорад. Миллате, ки истиқлолашро пос медорад, ояндаи худро бо дастони худ месозад.
