ҲАМКОРИИ ДАВЛАТ ВА ҶОМЕА ДАР МУБОРИЗА БАР ЗИДДИ ТЕРРОРИЗМ ЭКСТРЕМИЗМ

Мубориза бар зидди терроризм ва экстремизм дар шароити муосир ба яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ ва фаъолияти ҷомеаи шаҳрвандӣ табдил ёфтааст. Ин падидаҳо, ки дорои хусусияти мураккаби сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва идеологӣ мебошанд, на танҳо ба амнияти миллӣ, балки ба суботи минтақавӣ ва байналмилалӣ низ таҳдид менамоянд. Терроризм ҳамчун шакли ифротии зӯроварӣ бо истифода аз тарс ва фишор барои расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ зоҳир мегардад, дар ҳоле ки экстремизм бештар ҳамчун низоми ақидаҳо ва ҷаҳонбинӣ, ки таҳаммулнопазирӣ, инкори гуногунандешӣ ва радди арзишҳои демократиро тарғиб мекунад, зуҳур мекунад. Бо вуҷуди фарқиятҳои мафҳумӣ, ин ду падида дар амалия бо ҳам пайваст буда, якдигарро тақвият медиҳанд. Аз ин рӯ, муқовимати самаранок ба онҳо танҳо дар заминаи ҳамкории зич ва муназзами давлат ва ҷомеа имконпазир аст.

Таҳлили моҳияти терроризм ва экстремизм нишон медиҳад, ки онҳо танҳо бо омилҳои қудратӣ ба вуҷуд намеоянд. Сабабҳои пайдоиш ва густариши онҳо аксаран ба мушкилоти иҷтимоӣ, нобаробарии иқтисодӣ, сатҳи пасти маърифат, буҳронҳои арзишӣ, камбуди адолати иҷтимоӣ ва таъсири таблиғоти идеологӣ алоқаманд мебошанд. Агар давлат танҳо ба чораҳои ҷазодиҳӣ ва амниятӣ такя намояд, бидуни бартараф намудани заминаҳои иҷтимоии ифротгароӣ, натиҷаҳои устувор ба даст оварда намешаванд. Ҷомеа, ки аз шаҳрвандон, оила, муассисаҳои таълимӣ, ташкилотҳои ҷамъиятӣ, васоити ахбори омма ва ниҳодҳои динӣ иборат аст, метавонад дар бартарафсозии чунин заминаҳо нақши калидӣ бозад. Ҳамин тавр, ҳамгироии иқдомҳои давлатӣ ва ташаббусҳои ҷамъиятӣ шарти асосии муваффақият дар ин самт мебошад.

Яке аз унсурҳои муҳими ҳамкорӣ ташаккули муҳити ҳуқуқӣ ва институтсионалӣ мебошад. Давлат бо қабули қонунҳо ва барномаҳои миллӣ заминаи ҳуқуқии мубориза бар зидди терроризм ва экстремизмро фароҳам меорад. Аммо татбиқи самараноки ин санадҳо аз сатҳи огоҳии ҳуқуқии аҳолӣ вобаста аст. Агар шаҳрвандон моҳият ва аҳамияти меъёрҳои ҳуқуқиро дарк намоянд, онҳо метавонанд дар амалисозии онҳо саҳмгузор бошанд. Дар ин раванд, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва муассисаҳои таълимӣ вазифадоранд, ки тавассути семинарҳо, мизҳои гирд, барномаҳои омӯзишӣ ва маъракаҳои иттилоотӣ маърифати ҳуқуқиро баланд бардоранд. Ҳамкории муназзами байни мақомоти давлатӣ ва намояндагони ҷомеа ба шаффофият ва эътимоди мутақобила мусоидат мекунад.

Эътимод миёни давлат ва ҷомеа омили ҳалкунанда дар мубориза бо ифротгароӣ мебошад. Дар сурати мавҷуд будани эътимод шаҳрвандон омода мешаванд, ки дар бораи нишонаҳои радикализатсия иттилоъ диҳанд, дар чорабиниҳои пешгирикунанда иштирок намоянд ва сиёсати давлатиро дастгирӣ кунанд. Барои таҳкими ин эътимод давлат бояд сиёсати одилона, шаффоф ва қонунмандро амалӣ намояд, ҳуқуқ ва озодиҳои инсонро эҳтиром кунад ва ба дархостҳои ҷомеа посухи саривақтӣ диҳад. Ҷомеа бошад, бояд мавқеи фаъоли шаҳрвандиро ишғол намуда, дар таъмини субот ва амният саҳмгузор бошад. Муносибати ҳамшарикӣ, на муқобилият, метавонад фазои мусоид барои пешгирии таҳдидҳоро фароҳам оварад.

Самти муҳими дигари ҳамкорӣ пешгирии радикализатсия дар миёни ҷавонон мебошад. Ҷавонон ҳамчун нерӯи фаъоли ҷомеа бештар ба таъсири омилҳои беруна дучор мегарданд. Омилҳое чун бекорӣ, набудани имкониятҳои рушди касбӣ, таъсири таблиғоти ифротӣ дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва буҳрони худшиносӣ метавонанд онҳоро ба сӯи ақидаҳои тундрав равона созанд. Дар чунин шароит, муассисаҳои таълимӣ бояд барномаҳои тарбиявиро тақвият бахшанд, фарҳанги таҳаммулгароӣ ва тафаккури интиқодиро рушд диҳанд. Ташкилотҳои ҷавонон, марказҳои фарҳангӣ ва варзишӣ метавонанд муҳити мусоиди иҷтимоиро фароҳам оваранд, ки дар он ҷавонон қобилиятҳои худро амалӣ созанд. Ҳамоҳангии ин чораҳо бо сиёсати давлатии дастгирии ҷавонон ба коҳиши хатари радикализатсия мусоидат мекунад.

Муборизаи иттилоотӣ низ дар ҳамкории давлат ва ҷомеа мавқеи муҳим дорад. Экстремизм пеш аз ҳама тавассути таблиғи идеологӣ паҳн мегардад. Гурӯҳҳои тундрав аз технологияҳои муосир истифода бурда, ақидаҳои худро ба таври густурда паҳн мекунанд. Давлат бояд стратегияи иттилоотии муассирро татбиқ намояд, ки ба пешниҳоди маълумоти дақиқ, саривақтӣ ва асоснок равона шудааст. Ҷомеа бошад, бояд саводи иттилоотии худро баланд бардорад, манбаъҳои боэътимодро истифода барад ва ба паҳншавии иттилооти иғвоангез роҳ надиҳад. Ҳамкории мақомоти давлатӣ бо васоити ахбори омма ва фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ метавонад муҳити солими иттилоотиро таъмин намояд.

Ҷанбаи иҷтимоӣ-иқтисодӣ дар пешгирии терроризм ва экстремизм аҳамияти махсус дорад. Таҳқиқотҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки муҳитҳои дорои сатҳи баланди камбизоатӣ ва нобаробарӣ бештар ба таъсири идеологияҳои ифротӣ осебпазиранд. Аз ин рӯ, сиёсати иҷтимоии давлат, ки ба коҳиши бекорӣ, рушди соҳибкорӣ, дастгирии қишрҳои осебпазир ва беҳтар намудани шароити зиндагӣ равона шудааст, ҷузъи муҳими стратегияи зиддиэкстремистӣ мебошад. Ҷомеа низ метавонад тавассути ташкили барномаҳои омӯзишӣ, курсҳои касбомӯзӣ ва лоиҳаҳои иҷтимоӣ дар ин раванд саҳмгузор бошад. Таъмини адолати иҷтимоӣ ва баробарии имкониятҳо заминаи паҳншавии ақидаҳои тундравро коҳиш медиҳад.

Нақши ниҳодҳои динӣ дар мубориза бар зидди экстремизм хеле муҳим аст. Идеологияҳои ифротӣ аксаран арзишҳои диниро таҳриф намуда, онҳоро барои расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ истифода мебаранд. Барои муқовимат ба чунин равандҳо, ҳамкории давлат бо намояндагони расмии дин бояд дар асоси эҳтироми мутақобила ва муколамаи созанда ба роҳ монда шавад. Барномаҳои муштараки маърифатӣ, вохӯриҳо ва семинарҳо метавонанд фаҳмиши дурусти арзишҳои динӣ ва таҳаммулгароиро таҳким бахшанд. Ҷомеа, аз ҷумла оила ва муассисаҳои таълимӣ, дар ташаккули ҷаҳонбинии солим нақши муҳим мебозанд. Дар баробари пешгирӣ, масъалаи барқарорсозӣ ва реинтегратсияи шахсоне, ки зери таъсири идеологияи ифротӣ қарор гирифтаанд, аҳамияти назаррас дорад. Муносибати танҳо ҷазодиҳӣ на ҳамеша натиҷаи дилхоҳ медиҳад. Барномаҳои равоншиносӣ, таълимӣ ва иҷтимоӣ метавонанд барои баргардонидани чунин шахсон ба ҳаёти осоишта мусоидат намоянд. Ҳамкории мақомоти давлатӣ бо равоншиносон, омӯзгорон ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ дар ин самт натиҷаҳои мусбат медиҳад. Ин раванд бояд дар доираи қонун ва бо риояи ҳуқуқи инсон амалӣ гардад, то ки ба манфиати ҳам шахс ва ҳам ҷомеа хизмат кунад.

Ҳамкории давлат ва ҷомеа дар мубориза бар зидди терроризм ва экстремизм як раванди дарозмуддат ва мураккаб мебошад, ки ҳамгироии тамоми захираҳои моддӣ ва маънавиро талаб мекунад. Амният танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест, балки масъулияти умумимиллӣ мебошад. Дар шароити муколама, эътимод ва ҳамдигарфаҳмӣ метавон муҳити устувор ва бехатарро таъмин намуд. Давлат бо истифода аз механизмҳои ҳуқуқӣ ва сиёсӣ ва ҷомеа бо такя ба нерӯи маънавӣ ва ҳамбастагии иҷтимоӣ метавонанд якҷо ба муқовимати муассир бар зидди таҳдидҳои замони муосир ноил гарданд. Танҳо дар сурати ҳамоҳангии иқдомҳо ва масъулияти муштарак мубориза бар зидди терроризм ва экстремизм метавонад натиҷаҳои устувор ва дарозмуддат ба бор оварад.

Яке аз самтҳои муҳими ҳамкории давлат ва ҷомеа пешгирии радикализатсия мебошад. Радикализатсия одатан тадриҷан сурат мегирад ва дар марҳилаҳои аввал метавонад ноаён бошад. Омилҳое чун бекорӣ, нобаробарии иҷтимоӣ, эҳсоси беадолатӣ, сатҳи пасти маърифат, таъсири таблиғоти ифротӣ тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд ҷавононро ба доми гурӯҳҳои тундрав бикашонанд. Дар чунин шароит, танҳо мақомоти ҳифзи ҳуқуқ наметавонанд бо ин раванд мубориза баранд. Зарур аст, ки муассисаҳои таълимӣ барномаҳои тарбиявӣ ва маърифатиро густариш диҳанд, падару модарон дар тарбияи фарзандон масъулияти бештар эҳсос намоянд, васоити ахбори омма маводи таҳлилӣ ва фаҳмондадиҳандаро ба таври мунтазам нашр кунанд. Ҳамин тавр, ҳамкории муназзам миёни ин ниҳодҳо метавонад фазои солими иттилоотиро таъмин намояд ва заминаи иҷтимоии терроризмро заиф гардонад.

Баъд аз пешгирӣ, самти дигари муҳим муборизаи иттилоотӣ мебошад. Терроризм на танҳо бо истифодаи зӯроварӣ, балки тавассути таблиғи идеологияи ифротӣ низ амал мекунад. Гурӯҳҳои террористӣ кӯшиш менамоянд, ки тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ, сомонаҳо ва дигар воситаҳои иртиботӣ афкори ҷамъиятиро таҳриф кунанд, ҷавононро ҷалб намоянд ва амалҳои худро “асоснок” нишон диҳанд. Дар ин замина, давлат бояд сиёсати иттилоотии шаффоф ва саривақтиро пеш барад, ба ҷомеа маълумоти дақиқ пешниҳод намояд ва бо ҳамкорӣ бо коршиносон, намояндагони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ходимони динӣ муҳтавои муқобил ба идеологияи ифротиро таҳия намояд. Ҷомеа низ бояд мавқеи фаъоли шаҳрвандиро ишғол кунад, ба паҳншавии иттилооти иғвоангез роҳ надиҳад ва дар муҳокимаҳои ҷамъиятӣ мавқеи созандаро интихоб намояд.

Ҳамкории давлат ва ҷомеа инчунин дар таҳкими пояҳои ҳуқуқӣ ва фарҳанги ҳуқуқӣ зоҳир мегардад. Қонунгузории миллӣ дар соҳаи мубориза бар зидди терроризм бояд бо назардошти меъёрҳои байналмилалӣ ва воқеияти дохилӣ такмил дода шавад. Аммо танҳо қабули қонунҳо кофӣ нест. Муҳим он аст, ки шаҳрвандон муҳтавои ин қонунҳоро дарк намоянд, ҳуқуқ ва уҳдадориҳои худро бидонанд ва дар сурати мушоҳидаи нишонаҳои фаъолияти шубҳанок ба мақомоти дахлдор хабар диҳанд. Ин раванд танҳо дар шароити эътимоди мутақобила миёни давлат ва ҷомеа самаранок мешавад. Агар сатҳи эътимод паст бошад, шаҳрвандон аз ҳамкорӣ худдорӣ мекунанд ва ин ҳолат метавонад барои гурӯҳҳои ифротӣ фазои мусоид фароҳам оварад.

Ҷанбаи иҷтимоӣ-иқтисодии масъала низ аҳамияти калон дорад. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки дар муҳитҳое, ки сатҳи бекорӣ баланд, имкониятҳои рушди шахсӣ маҳдуд ва нобаробарӣ зиёд аст, эҳтимоли паҳншавии ақидаҳои тундрав бештар мешавад. Аз ин рӯ, сиёсати иҷтимоии давлат, ки ба фароҳам овардани ҷойҳои корӣ, дастгирии ҷавонон, рушди соҳибкорӣ ва беҳтар намудани шароити зиндагӣ равона шудааст, як ҷузъи муҳими стратегияи зиддитеррористӣ ба ҳисоб меравад. Ҷомеа низ метавонад тавассути ташкили барномаҳои омӯзишӣ, курсҳои касбомӯзӣ, чорабиниҳои фарҳангӣ ва варзишӣ дар самти коҳиши хатарҳои иҷтимоӣ саҳмгузор бошад. Чунин ҳамкорӣ боиси таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ ва коҳиши эҳсоси канорагирӣ мегардад.

Нақши институтҳои динӣ дар ин раванд махсусан муҳим аст. Дар бисёр ҳолатҳо гурӯҳҳои террористӣ кӯшиш мекунанд, ки арзишҳои диниро таҳриф намуда, онҳоро барои ҳадафҳои сиёсӣ истифода баранд. Барои пешгирии чунин ҳолатҳо, зарур аст, ки миёни давлат ва намояндагони расмии дин ҳамкории созанда ба роҳ монда шавад. Ташкили мулоқотҳо, семинарҳо, барномаҳои маърифатӣ ва фаҳмондадиҳӣ метавонад ба таҳкими фаҳмиши дурусти арзишҳои динӣ ва пешгирии сӯиистифодаи онҳо мусоидат намояд. Ҷомеа дар ин раванд тавассути дастгирии рӯҳониёни мӯътадил ва ташвиқи таҳаммулгароӣ нақши фаъол мебозад.

Ҳамзамон, бояд таъкид кард, ки дар мубориза бар зидди терроризм риояи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон аҳамияти калидӣ дорад. Агар чораҳои зиддитеррористӣ бо нақзи ҳуқуқҳои шаҳрвандон амалӣ шаванд, ин метавонад боиси норозигӣ ва радикализатсияи нав гардад. Аз ин рӯ, ҳамкории давлат ва ҷомеа бояд дар асоси принсипҳои қонуният, шаффофият ва масъулияти муштарак ба роҳ монда шавад. Ташкилотҳои ҷамъиятӣ метавонанд мониторинги риояи ҳуқуқҳои инсонро анҷом диҳанд, пешниҳодҳои худро оид ба такмили сиёсати давлатӣ ироа намоянд ва ҳамчун пули иртиботӣ миёни аҳолӣ ва мақомоти давлатӣ хизмат кунанд.

Холматова Мунира

Омӯзгори кафедраи “Забони хориҷӣ”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”