СИЁСАТИ ЗИДДИКОРРУПСИОНӢ ҲАМЧУН ОМИЛИ ТАҲКИМИ ДАВЛАТИ ҲУҚУҚБУНЁД

Сиёсати зиддикоррупсионӣ ҳамчун омили таҳкими давлати ҳуқуқбунёд яке аз масъалаҳои меҳварии илмҳои сиёсӣ, ҳуқуқшиносӣ ва идоракунии давлатӣ дар шароити муосир ба шумор меравад. Дар шароите ки равандҳои ҷаҳонишавӣ, рушди босуръати муносибатҳои иқтисодӣ ва густариши робитаҳои байналмилалӣ давлатҳоро ба низоми ягонаи ҳамгироии сиёсӣ ва иқтисодӣ мепайванданд, масъалаи таъмини волоияти қонун, шаффофият ва масъулиятнокии мақомоти давлатӣ аҳаммияти махсус касб мекунад. Коррупсия ҳамчун падидаи иҷтимоӣ-сиёсӣ ва иқтисодӣ на танҳо ба рушди устувори иқтисод халал мерасонад, балки ба пояҳои давлатдории ҳуқуқбунёд зарбаи ҷиддӣ мерасонад. Аз ин рӯ, сиёсати зиддикоррупсионӣ на танҳо маҷмӯи тадбирҳои ҳуқуқӣ, балки як низоми мукаммали институтсионалӣ, фарҳангӣ ва идоракунӣ мебошад, ки ба таҳкими давлати ҳуқуқбунёд мусоидат мекунад.

Давлати ҳуқуқбунёд, ки дар назарияи классикии ҳуқуқ аз осори мутафаккироне чун Шарл Луи де Монтескьё, Ҷон Локк ва Иммануил Кант сарчашма мегирад, бар принсипҳои волоияти қонун, тақсимоти ҳокимият, кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон ва масъулиятнокии давлат дар назди шаҳрвандон асос меёбад. Мувофиқи ин назария, ҳокимияти давлатӣ бояд маҳдуд ба қонун бошад ва тамоми субъектҳои муносибатҳои ҷамъиятӣ, новобаста аз мақом ва мансаб, дар назди қонун баробар бошанд. Коррупсия бошад, ин баробариро халалдор намуда, низоми адолати иҷтимоиро заиф месозад, зеро имтиёзҳои ғайриқонунӣ, истифодаи мансаб барои манфиатҳои шахсӣ ва суиистифода аз ваколатҳои давлатӣ ба беэътимодии ҷомеа нисбат ба ҳокимият оварда мерасонанд.

Аз нигоҳи илмӣ, коррупсия мафҳуми мураккаб буда, дорои ҷанбаҳои гуногуни ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ мебошад. Дар ҳуқуқшиносӣ он ҳамчун истифодаи ғайриқонунии ваколатҳои мансабӣ ба манфиати шахсӣ ё гурӯҳӣ маънидод мегардад. Дар иқтисодиёт коррупсия ҳамчун як навъи хароҷоти пинҳонии муомилоти бозорӣ арзёбӣ мешавад, ки ба самаранокии захираҳо таъсири манфӣ мерасонад. Дар илми сиёсат бошад, коррупсия ҳамчун зуҳуроти нодурусти амалкарди институтҳои давлатӣ ва заъфи назорати ҷамъиятӣ баррасӣ мешавад. Ин гуногунандешӣ нишон медиҳад, ки сиёсати зиддикоррупсионӣ бояд фарогири ҳамаи ин ҷанбаҳо бошад.

Таҳкими давлати ҳуқуқбунёд бидуни муборизаи муассир бо коррупсия имконнопазир аст. Волоияти қонун танҳо дар ҳолате таъмин мегардад, ки меъёрҳои ҳуқуқӣ дар амал татбиқ шаванд ва барои ҳамаи шахсон яксон амал кунанд. Агар намояндагони ҳокимият бо истифода аз мансаб манфиатҳои шахсии худро боло гузоранд, эътимоди мардум ба низоми ҳуқуқӣ коҳиш меёбад. Ин ҳолат боиси густариши нигилизми ҳуқуқӣ, беэътиноӣ ба қонун ва афзоиши қонуншиканиҳо мегардад. Аз ин рӯ, сиёсати зиддикоррупсионӣ ҳамчун василаи барқарорсозии адолати иҷтимоӣ ва таҳкими эътимоди ҷамъиятӣ аҳаммияти стратегӣ дорад.

Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки мубориза бо коррупсия бояд дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ ҳамоҳанг карда шавад. Қабули Созмони Милали Муттаҳид-и Конвенсияи СММ зидди коррупсия як қадами муҳим дар ташаккули заминаҳои ҳуқуқии байналмилалии мубориза бо коррупсия гардид. Ин санад давлатҳоро уҳдадор менамояд, ки механизмҳои пешгирӣ, ҷавобгарӣ ва ҳамкории байналмилалиро дар самти мубориза бо коррупсия тақвият диҳанд. Ҳамчунин, фаъолияти Transparency International дар арзёбии сатҳи коррупсия ва таҳияи Индекси дарки коррупсия ба баланд бардоштани шаффофият ва масъулиятнокии давлатҳо мусоидат мекунад.

Дар шароити Тоҷикистон, сиёсати зиддикоррупсионӣ ҳамчун қисми таркибии сиёсати давлатӣ ба таҳкими давлати ҳуқуқбунёд равона гардидааст. Дар Тоҷикистон Конститутсия волоияти қонун ва арзиши олии инсонро эътироф намуда, заминаи ҳуқуқии мубориза бо коррупсияро фароҳам меорад. Қабули стратегияҳо ва барномаҳои давлатӣ оид ба муқовимат ба коррупсия, таъсиси мақомоти махсусгардонидашуда ва такмили қонунгузорӣ далели иродаи сиёсӣ дар ин самт мебошад. Аммо самаранокии чунин сиёсат аз омилҳои гуногун, аз ҷумла сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ, мустақилияти судҳо, фаъолияти озоди воситаҳои ахбори омма ва иштироки ҷомеаи шаҳрвандӣ вобаста аст.

Яке аз унсурҳои муҳими сиёсати зиддикоррупсионӣ пешгирии коррупсия мебошад. Пешгирӣ аз татбиқи механизмҳои шаффофияти идоракунии давлатӣ, рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ, соддагардонии расмиёт ва коҳиши омилҳои инсонӣ оғоз мегардад. Технологияҳои рақамӣ имконият медиҳанд, ки робитаи мустақими шаҳрвандон бо мансабдорон кам карда шавад ва хатари ришваситонӣ коҳиш ёбад. Илова бар ин, эъломияҳои ҳатмии даромад ва дороиҳои мансабдорон, низоми хариди давлатии шаффоф ва дастрасии озод ба иттилоот ба баланд бардоштани сатҳи ҳисоботдиҳӣ мусоидат мекунанд.

Ҷавобгарии ҳуқуқӣ барои ҷиноятҳои коррупсионӣ низ ҷузъи муҳими сиёсати зиддикоррупсионӣ мебошад. Қонунгузорӣ бояд ҷавобгарии ҷиноятӣ, маъмурӣ ва интизомиро барои амалҳои коррупсионӣ пешбинӣ намояд. Аммо муҳим он аст, ки татбиқи қонун бидуни истисно ва таъсирпазирӣ аз омилҳои сиёсӣ амалӣ гардад. Мустақилияти ҳокимияти судӣ дар ин раванд нақши калидӣ дорад. Агар судҳо аз фишорҳои сиёсӣ ва манфиатҳои гурӯҳӣ озод бошанд, онҳо метавонанд адолати воқеиро таъмин намоянд.

Фарҳанги зиддикоррупсионӣ низ омили муҳим дар таҳкими давлати ҳуқуқбунёд мебошад. Мубориза бо коррупсия танҳо бо усулҳои ҷазодиҳӣ маҳдуд намешавад; он бояд тавассути тарбия ва маърифати ҳуқуқии аҳолӣ дастгирӣ гардад. Дар муассисаҳои таълимӣ ворид намудани барномаҳои омӯзишӣ оид ба ахлоқи хизматчии давлатӣ, арзишҳои адолат ва масъулиятнокӣ метавонад дар ташаккули насли дорои ҷаҳонбинии зиддикоррупсионӣ саҳмгузор бошад. Ҷомеаи шаҳрвандӣ, созмонҳои ғайриҳукуматӣ ва воситаҳои ахбори омма низ дар ошкор ва пешгирии ҳолатҳои коррупсионӣ нақши муассир мебозанд.

Сиёсати зиддикоррупсионӣ инчунин ба рушди иқтисодӣ таъсири мусбат мерасонад. Коррупсия монеаи ҷалби сармоягузорӣ, рушди соҳибкорӣ ва рақобати солим мебошад. Вақте ки муҳити ҳуқуқӣ шаффоф ва пешгӯишаванда аст, сармоягузорон боварӣ ҳосил мекунанд, ки ҳуқуқҳои онҳо ҳифз мешаванд. Ин ҳолат ба афзоиши истеҳсолот, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва баланд шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, мубориза бо коррупсия на танҳо вазифаи ахлоқӣ, балки шарти рушди устувори иқтисодӣ мебошад.

Бо вуҷуди тадбирҳои андешидашуда, мушкилоти мубориза бо коррупсия дар бисёр давлатҳо боқӣ мемонад. Сабабҳои он метавонанд дар заъфи институтҳои давлатӣ, сатҳи пасти маоши хизматчиёни давлатӣ, мавҷудияти анъанаҳои ғайрирасмӣ ва набудани назорати самаранок ифода ёбанд. Барои бартараф намудани ин мушкилот зарур аст, ки ислоҳоти институтсионалӣ бо ислоҳоти фарҳангӣ ва иҷтимоӣ ҳамоҳанг карда шавад. Баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ, таъмини адолати иҷтимоӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои ҳамаи шаҳрвандон метавонанд заминаи иҷтимоии коррупсияро заиф гардонанд.

Дар маҷмӯъ, сиёсати зиддикоррупсионӣ ҳамчун омили таҳкими давлати ҳуқуқбунёд дорои аҳаммияти бисёрҷанба мебошад. Он на танҳо ба такмили қонунгузорӣ ва татбиқи ҷавобгарии ҳуқуқӣ, балки ба таҳкими институтҳои демократӣ, рушди фарҳанги ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани эътимоди ҷамъиятӣ равона шудааст. Давлати ҳуқуқбунёд танҳо дар шароите устувор мемонад, ки дар он қонун болотар аз ҳама манфиатҳо қарор дошта, шаффофият, масъулиятнокӣ ва адолат ба арзишҳои воқеии ҳаёти сиёсӣ табдил ёбанд. Муборизаи пайваста ва ҳамаҷониба бо коррупсия шарти асосии расидан ба ин ҳадаф мебошад ва метавонад заминаи мустаҳками рушди устувор ва пешрафти ҷомеаро таъмин намояд. Иродаи сиёсӣ дар он зоҳир мегардад, ки роҳбарияти олии давлат омодагии худро барои риояи принсипи волоияти қонун на танҳо нисбат ба шаҳрвандони одӣ, балки нисбат ба мансабдорони баландпоя низ нишон медиҳад. Таҷрибаи давлатҳои гуногун собит намудааст, ки муборизаи интихобӣ бо коррупсия, яъне истифодаи он ҳамчун воситаи фишори сиёсӣ, ба таҳкими давлати ҳуқуқбунёд не, балки баръакс ба заифшавии он оварда мерасонад. Давлати ҳуқуқбунёд бар принсипи баробарии ҳама дар назди қонун асос меёбад ва ин баробарӣ бояд дар амал татбиқ гардад.

Дар таҳқиқоти илмӣ аксар вақт ба робитаи мустақими байни сатҳи коррупсия ва сифати идоракунии давлатӣ ишора карда мешавад. Идоракунии самаранок, ки ба принсипҳои шаффофият, масъулиятнокӣ ва иштирокнокӣ такя мекунад, муҳити мусоидро барои коҳиши коррупсия фароҳам меорад. Баръакс, бюрократияи аз ҳад зиёд, мураккабии расмиёт ва набудани меъёрҳои равшан метавонанд шароити муносиб барои суиистифода аз ваколатҳоро ба вуҷуд оранд. Аз ин рӯ, ислоҳоти маъмурӣ ва соддагардонии хизматрасониҳои давлатӣ ҷузъи таркибии сиёсати зиддикоррупсионӣ мебошанд.

Масъалаи таъмини дастрасӣ ба иттилоот низ дар ин замина аҳаммияти калидӣ дорад. Шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ ва дастрасии шаҳрвандон ба маълумот дар бораи қарорҳои қабулшуда, буҷет ва хароҷоти давлатӣ ба баланд гардидани сатҳи эътимоди ҷамъиятӣ мусоидат мекунад. Қонунгузории марбут ба озодии иттилоот бояд кафолат диҳад, ки шаҳрвандон ва воситаҳои ахбори омма метавонанд бе мамониат ба иттилооти дорои аҳаммияти ҷамъиятӣ дастрасӣ пайдо намоянд. Ин раванд на танҳо механизми назорати ҷамъиятиро тақвият медиҳад, балки эҳтимоли содиршавии амалҳои коррупсиониро коҳиш медиҳад.

Дар баробари ин, зарур аст, ки низоми назорати молиявӣ ва аудити давлатӣ такмил дода шавад. Назорати самараноки истифодаи маблағҳои буҷетӣ ва сармояҳои давлатӣ метавонад аз талафоти молиявӣ ва суиистифода пешгирӣ намояд. Татбиқи стандартҳои байналмилалии баҳисобгирӣ ва аудити мустақил имконият медиҳад, ки фаъолияти молиявии муассисаҳои давлатӣ бо меъёрҳои шаффоф арзёбӣ гардад. Ин гуна тадбирҳо ба устувории молиявии давлат ва таҳкими асосҳои иқтисодии давлати ҳуқуқбунёд мусоидат мекунанд.

Яке аз самтҳои муҳими сиёсати зиддикоррупсионӣ ҳифзи шахсоне мебошад, ки дар бораи ҳолатҳои коррупсионӣ хабар медиҳанд. Таъмини кафолатҳои ҳуқуқӣ барои чунин шахсон, ки аксаран бо номи «ифшогарон» маъруфанд, метавонад ба ошкор гардидани қонуншиканиҳо мусоидат намояд. Агар шаҳрвандон итминон дошта бошанд, ки дар сурати хабар додан дар бораи коррупсия аз таъқиб ва фишор эмин мемонанд, онҳо фаъолона дар раванди мубориза бо ин падида иштирок хоҳанд кард. Ҳамин тариқ, ташаккули муҳити боварӣ ва амният яке аз шартҳои муҳими сиёсати муассири зиддикоррупсионӣ мебошад.

Таҳкими фарҳанги ҳуқуқӣ ва ахлоқии ҷомеа низ дар ин раванд нақши муҳим мебозад. Қонунҳо танҳо дар ҳолате самаранок мебошанд, ки ҷомеа арзишҳои адолат, поквиҷдонӣ ва масъулиятро эътироф намояд. Агар коррупсия ҳамчун рафтори «муқаррарӣ» пазируфта шавад, ҳатто низоми қавии ҳуқуқӣ наметавонад онро пурра решакан созад. Аз ин рӯ, зарур аст, ки дар ҳамаи зинаҳои таҳсилот ва тарбия мафҳумҳои масъулият, эҳтиром ба қонун ва таҳаммулнопазирӣ нисбат ба коррупсия тарғиб карда шаванд.

Илова бар ин, таҳкими ҳамкории бахши давлатӣ бо бахши хусусӣ метавонад ба коҳиши хавфҳои коррупсионӣ мусоидат намояд. Ширкатҳо ва соҳибкорон бояд ба принсипҳои идоракунии софдилона ва риояи қонун содиқ бошанд. Ҷорӣ намудани стандартҳои корпоративии шаффофият, низоми назорати дохилӣ ва сиёсати «сифр таҳаммулпазирӣ» нисбат ба ришваситонӣ дар бахши хусусӣ метавонад муҳити солими иқтисодиро таъмин намояд. Дар навбати худ, давлат бояд барои соҳибкорон шароити баробари рақобат фароҳам оварад ва аз дахолати ғайриқонунӣ худдорӣ намояд.

Дар таҳлили ниҳоӣ метавон гуфт, ки сиёсати зиддикоррупсионӣ на танҳо воситаи мубориза бо як падидаи манфӣ, балки механизми муҳими такмили тамоми низоми идоракунии давлатӣ мебошад. Он ба баланд бардоштани сифати қонунгузорӣ, таҳкими институтҳои демократӣ, рушди иқтисодӣ ва болоравии сатҳи зиндагии аҳолӣ мусоидат мекунад. Давлати ҳуқуқбунёд дар сурате устувор ва пойдор мегардад, ки меъёрҳои ҳуқуқӣ на танҳо дар матни қонун, балки дар амалияи ҳаррӯзаи фаъолияти давлатӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ таҷассум ёбанд.

Ҳамин тавр, метавон хулоса кард, ки сиёсати зиддикоррупсионӣ ҳамчун омили таҳкими давлати ҳуқуқбунёд дорои аҳаммияти стратегӣ ва системавӣ мебошад. Он бояд бо ислоҳоти амиқи институтсионалӣ, баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, таъмини шаффофият ва масъулиятнокӣ, инчунин бо ҷалби фаъоли ҷомеаи шаҳрвандӣ амалӣ гардад. Танҳо дар ин сурат метавон ба ташаккули ҷомеае ноил шуд, ки дар он қонун волотар аз манфиатҳои шахсӣ қарор дошта, адолат ва баробарӣ ба арзишҳои воқеии ҳаёти иҷтимоӣ ва сиёсӣ табдил ёбанд.

Ниматова Умеда

Омӯзгори кафедраи “Фарматсия”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”