КОРРУПСИЯ ҲАМЧУН ТАҲДИД БА РУШДИ УСТУВОРИ ДАВЛАТ ВА РОҲҲОИ МУОСИРИ МУҚОВИМАТ БО ОН

Мубориза зидди ҷиноятҳои коррупсионӣ яке аз масъалаҳои муҳими сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоии ҷомеаи муосир ба ҳисоб меравад. Коррупсия ҳамчун падидаи номатлуб ба рушди иқтисодӣ, устувории сиёсӣ, адолати иҷтимоӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба мақомоти давлатӣ таъсири манфии амиқ мерасонад. Аз ин рӯ, омӯзиш, таҳлил ва пешниҳоди роҳҳои самараноки муқовимат ба ҷиноятҳои коррупсионӣ вазифаи муҳими илми ҳуқуқшиносӣ ва идоракунии давлатӣ мебошад.

Коррупсия мафҳуми мураккаб буда, одатан ҳамчун сӯиистифода аз мансаб ё ваколатҳои хизматӣ ба хотири ба даст овардани манфиати шахсӣ маънидод карда мешавад. Ҷиноятҳои коррупсионӣ шаклҳои гуногун доранд: ришвахорӣ, сӯиистифода аз мақоми хизматӣ, тасарруфи амволи давлатӣ, қаллобӣ бо истифода аз мақом, бархӯрди манфиатҳо ва дигар кирдорҳое, ки боиси халалдор шудани фаъолияти муътадили мақомоти давлатӣ ва поймол гардидани ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандон мегарданд.

Сабабҳои пайдоиш ва густариши коррупсия гуногунанд. Яке аз омилҳои асосӣ сатҳи пасти маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги зиддикоррупсионии аҳолӣ мебошад. Вақте шаҳрвандон ҳуқуқҳои худро намедонанд ё ба қонун эҳтироми кофӣ надоранд, замина барои зуҳури муносибатҳои ғайриқонунӣ фароҳам мегардад. Омили дигар норасоии шаффофият дар фаъолияти мақомоти давлатӣ мебошад. Агар қарорҳо пинҳонӣ қабул шаванд ва дастрасӣ ба иттилоот маҳдуд бошад, имконияти сӯиистифода аз ваколатҳо зиёд мешавад.

Ҳамчунин, омилҳои иқтисодӣ низ нақши муҳим доранд. Музди меҳнати паст, сатҳи баланди бекорӣ, фарқияти шадиди иҷтимоӣ метавонанд баъзе шахсони мансабдорро ба содир намудани кирдорҳои коррупсионӣ таҳрик диҳанд. Албатта, чунин омилҳо ҳеҷ гоҳ амалҳои ғайриқонуниро сафед намекунанд, аммо дар таҳлили илмӣ бояд ба назар гирифта шаванд.

Оқибатҳои коррупсия барои ҷомеа бисёр ҷиддӣ мебошанд. Пеш аз ҳама, он ба иқтисодиёт зарари калон мерасонад. Вақте маблағҳои давлатӣ ба таври ғайриқонунӣ истифода мешаванд ё шартномаҳо бо роҳи ришва ба даст меоянд, самаранокии хароҷоти буҷетӣ коҳиш меёбад. Ин ҳолат метавонад боиси паст шудани сифати хизматрасониҳои иҷтимоӣ, аз қабили маориф, тандурустӣ ва инфрасохтор гардад.

Илова бар ин, коррупсия ба адолати иҷтимоӣ латма мезанад. Шахсоне, ки дорои имконияти додани ришва мебошанд, метавонанд афзалият пайдо кунанд, дар ҳоле ки дигарон аз ҳуқуқҳои қонунии худ маҳрум мегарданд. Ин ҳолат эҳсоси нобаробарӣ ва беадолатиро дар ҷомеа тақвият медиҳад.

Аз ҷиҳати сиёсӣ, коррупсия эътимоди мардумро ба давлат коҳиш медиҳад. Агар шаҳрвандон боварӣ дошта бошанд, ки қарорҳо на бар асоси қонун, балки бар асоси манфиатҳои шахсӣ қабул мешаванд, онҳо ба мақомоти давлатӣ беэътимод мегарданд. Ин метавонад ба ноустувории сиёсӣ ва паст шудани иштироки шаҳрвандон дар ҳаёти ҷамъиятӣ оварда расонад.

Бо дарназардошти чунин паёмадҳо, зарурати таҳияи сиёсати ҳамаҷонибаи зиддикоррупсионӣ ба миён меояд. Мубориза бо коррупсия бояд на танҳо тавассути чораҳои ҷазодиҳӣ, балки бо роҳҳои пешгирикунанда низ амалӣ гардад. Яке аз самтҳои муҳими пешгирӣ такмили қонунгузорӣ мебошад. Қонунҳо бояд равшан, дақиқ ва беихтилоф бошанд, то ки имконияти тафсири дугона ва сӯиистифода коҳиш ёбад.

Самти дигар таҳкими шаффофият ва ҳисоботдиҳӣ мебошад. Ҷорӣ намудани технологияҳои муосири иттилоотӣ дар идоракунии давлатӣ метавонад равандҳои қабули қарор ва хизматрасониро шаффоф гардонад. Масалан, пешниҳоди хизматрасониҳои давлатӣ ба таври электронӣ тамоси мустақими шаҳрванд ва мансабдорро кам мекунад ва ҳамин тавр имконияти ришвахориро маҳдуд месозад.

Баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ низ аҳамияти калон дорад. Тавассути барномаҳои таълимӣ, семинарҳо ва маъракаҳои иттилоотӣ метавон дар ҷомеа муносибати манфӣ нисбат ба коррупсияро ташаккул дод. Агар шаҳрвандон дарк намоянд, ки додани ришва низ ҳамчун қонуншиканӣ арзёбӣ мешавад, сатҳи таҳаммулпазирӣ нисбат ба чунин кирдорҳо коҳиш меёбад.

Нақши воситаҳои ахбори омма ва ҷомеаи шаҳрвандӣ дар мубориза бо коррупсия муҳим аст. Журналистикаи таҳқиқотӣ метавонад ҳолатҳои сӯиистифода аз мансабро ошкор намояд ва таваҷҷуҳи ҷомеаро ба мушкилот ҷалб созад. Созмонҳои ҷамъиятӣ метавонанд мониторинги фаъолияти мақомоти давлатиро анҷом дода, пешниҳодҳои ислоҳотӣ ироа намоянд.

Дар баробари чораҳои пешгирикунанда, татбиқи ногузири ҷавобгарии ҳуқуқӣ низ муҳим мебошад. Ҷазо барои ҷиноятҳои коррупсионӣ бояд одилона ва ногузир бошад. Принсипи ногузирии ҷавобгарӣ яке аз омилҳои асосии боздоранда ба ҳисоб меравад. Агар шахсони мансабдор итминон дошта бошанд, ки барои кирдорҳои ғайриқонунии худ ҳатман ба ҷавобгарӣ кашида мешаванд, эҳтимоли содир намудани чунин ҷиноятҳо коҳиш меёбад.

Ҳамчунин, зарур аст, ки дар мақомоти давлатӣ низоми идоракунии хавфҳои коррупсионӣ ҷорӣ карда шавад. Ин маънои онро дорад, ки дар ҳар як сохтор бояд таҳлили мунтазами хавфҳо гузаронида шуда, соҳаҳои осебпазир муайян ва чораҳои пешгирӣ андешида шаванд.

Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки муборизаи муассир бо коррупсия танҳо дар шароити ҳамкории зичи давлат, бахши хусусӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ имконпазир аст. Бахши хусусӣ низ бояд стандартҳои баланди ахлоқӣ ва шаффофиятро риоя намояд. Ҷорӣ намудани кодексҳои рафтори касбӣ ва механизмҳои назорати дохилӣ метавонад сатҳи хавфҳои коррупсиониро дар ташкилотҳо коҳиш диҳад.

Ҷанбаҳои ахлоқӣ низ дар ин раванд аҳамияти калон доранд. Тарбияи ҳисси масъулият, ростқавлӣ ва ватандӯстӣ дар байни хизматчиёни давлатӣ метавонад омили муҳими пешгирии коррупсия гардад. Агар шахс мансаби худро на ҳамчун воситаи ғанӣ гардидан, балки ҳамчун василаи хизмат ба ҷомеа дарк намояд, эҳтимоли сӯиистифода аз ваколатҳо кам мешавад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ, мубориза бо коррупсия хусусияти фаромиллӣ низ касб кардааст. Муомилоти молиявӣ, сармоягузорӣ ва тиҷорат аксаран аз марзҳои миллӣ берун мегузаранд. Аз ин рӯ, ҳамкории байналмилалӣ дар самти мубориза бо ҷиноятҳои коррупсионӣ, мубодилаи иттилоот ва кӯмаки ҳуқуқии мутақобила аҳамияти махсус дорад.

Дар маҷмӯъ, метавон гуфт, ки коррупсия яке аз монеаҳои асосии рушди устувори давлат ва ҷомеа мебошад. Барои муқовимати самаранок ба ин падида зарур аст, ки сиёсати мукаммали зиддикоррупсионӣ амалӣ гардад, ки дар он чораҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ, иқтисодӣ, иттилоотӣ ва тарбиявӣ ба таври ҳамоҳанг истифода шаванд. Танҳо дар сурати мавҷудияти иродаи қавии сиёсӣ, сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ ва иштироки фаъоли шаҳрвандон метавон ба коҳиши назарраси ҷиноятҳои коррупсионӣ ноил гардид.

Мубориза зидди ҷиноятҳои коррупсионӣ дар шароити ташаккули давлати ҳуқуқбунёд ва ҷомеаи шаҳрвандӣ аҳамияти калидӣ касб менамояд. Коррупсия на танҳо ҳамчун ҳуқуқвайронкунии алоҳида, балки ҳамчун падидаи системавӣ арзёбӣ мегардад, ки метавонад тамоми сохторҳои идоракунии давлатиро фаро гирад ва ба самаранокии фаъолияти онҳо таъсири манфӣ расонад. Аз ин рӯ, таҳқиқи амиқи моҳият, шаклҳо, омилҳои ба вуҷудоранда ва роҳҳои пешгирии ҷиноятҳои коррупсионӣ яке аз самтҳои муҳими илми ҳуқуқшиносӣ ба ҳисоб меравад.

Аз нуқтаи назари назариявӣ, коррупсия ҳамчун падидаи иҷтимоӣ таърихи тӯлонӣ дорад. Дар ҳамаи марҳилаҳои рушди ҷомеа ҳолатҳои сӯиистифода аз ваколат ва истифодаи мақом ба манфиати шахсӣ ба назар мерасиданд. Бо вуҷуди ин, дар шароити давлатдории муосир ва иқтисоди бозорӣ, ин падида шаклҳои мураккабтар ва пинҳонтарро касб намудааст. Имрӯз коррупсия метавонад на танҳо дар шакли ришваи мустақим, балки дар шаклҳои пинҳонӣ, аз қабили лоббизми ғайриқонунӣ, бархӯрди манфиатҳо, тақсимоти ғайришаффофи захираҳои давлатӣ ва истифодаи ширкатҳои вобаста зоҳир гардад.

Яке аз масъалаҳои муҳими илмӣ муайян намудани аломатҳои ҷиноятҳои коррупсионӣ мебошад. Одатан, чунин ҷиноятҳо бо истифода аз мақоми хизматӣ содир карда мешаванд ва ҳадафи асосии онҳо ба даст овардани манфиати моддӣ ё ғайримоддӣ мебошад. Хусусияти фарқкунандаи онҳо дар он аст, ки субъекти ҷиноят одатан шахси мансабдор ё шахсе мебошад, ки ваколатҳои муайяни ташкилӣ ё идоракунӣ дорад. Аз ин ҷиҳат, мубориза бо чунин ҷиноятҳо талаб менамояд, ки назорати дохилӣ ва беруна дар фаъолияти мақомоти давлатӣ пурзӯр карда шавад.

Таҳлили омилҳои иҷтимоии коррупсия нишон медиҳад, ки ин падида дар муҳити нобаробарии иҷтимоӣ ва иқтисодӣ бештар рушд меёбад. Вақте ки фарқияти байни табақаҳои ҷомеа зиёд аст ва имкониятҳои баробар барои дастрасӣ ба захираҳо мавҷуд нестанд, замина барои пайдоиши муносибатҳои ғайриқонунӣ фароҳам мегардад. Илова бар ин, мавҷудияти монеаҳои зиёди маъмурӣ, расмиёти мураккаб ва бюрократияи аз ҳад зиёд метавонад шаҳрвандонро ба ҷустуҷӯи роҳҳои “осонтар” тавассути пардохти ришва водор намояд.

Омили дигар сатҳи пасти фарҳанги ҳуқуқӣ мебошад. Агар дар ҷомеа муносибати таҳаммулпазирона нисбат ба додану гирифтани ришва вуҷуд дошта бошад, мубориза бо коррупсия мушкил мегардад. Баъзан шаҳрвандон додани маблағи муайянро барои ҳал намудани масъалаҳои худ ҳамчун амали муқаррарӣ қабул мекунанд, бе он ки дарк намоянд, ин амал низ қонуншиканӣ мебошад. Аз ин рӯ, тағйири шуури ҷамъиятӣ ва ташаккули мавқеи қатъии зиддикоррупсионӣ аҳамияти муҳим дорад.

Дар баробари омилҳои дохилӣ, равандҳои ҷаҳонишавӣ низ ба хусусияти ҷиноятҳои коррупсионӣ таъсир мерасонанд. Муомилоти молиявии фаромиллӣ, имконияти интиқоли маблағҳо ба минтақаҳои гуногун ва истифодаи низомҳои мураккаби молиявӣ метавонад ошкор ва тафтиш намудани чунин ҷиноятҳоро мушкил созад. Бинобар ин, ҳамкории байналмилалӣ, мубодилаи иттилоот ва мутобиқсозии қонунгузорӣ ба стандартҳои байналмилалӣ аз ҷумлаи самтҳои муҳим ба шумор меравад.

Дар масъалаи пешгирии ҷиноятҳои коррупсионӣ усулҳои гуногун истифода мешаванд. Пешгирии умумӣ ба ташаккули муҳити ҳуқуқӣ ва иҷтимоие равона мегардад, ки дар он имконияти содир намудани ҷиноят коҳиш меёбад. Ин метавонад содда намудани расмиёти маъмурӣ, ҷорӣ намудани хизматрасониҳои электронӣ, баланд бардоштани музди меҳнати хизматчиёни давлатӣ ва таъмини шаффофияти қарорҳо бошад. Пешгирии махсус бошад, ба муайян ва бартараф намудани хавфҳои мушаххас дар сохторҳои алоҳида равона карда мешавад.

Яке аз самтҳои муосири мубориза бо коррупсия истифодаи технологияҳои рақамӣ мебошад. Рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ имкон медиҳад, ки тамоси мустақими байни мансабдор ва шаҳрванд коҳиш ёбад. Чӣ қадаре ки омилҳои инсонӣ дар қабули қарор камтар бошанд, ҳамон қадар хавфи ришвахорӣ паст мегардад. Илова бар ин, низомҳои электронии хариди давлатӣ метавонанд раванди интихоби таъминкунандагонро шаффоф гардонанд ва рақобати солимро таъмин намоянд.

Муҳим аст, ки дар мақомоти давлатӣ низоми арзёбии фаъолияти хизматчиён ҷорӣ карда шавад. Агар пешбарӣ ва мукофотдиҳӣ бар асоси меъёрҳои равшан ва натиҷаҳои воқеӣ сурат гирад, эҳтимоли истифодаи робитаҳои шахсӣ ва манфиатҳои хусусӣ кам мешавад. Ҳамзамон, ҷорӣ намудани уҳдадории пешниҳоди эъломияи даромад ва амвол метавонад ба ошкор намудани сарчашмаҳои ғайриқонунии ғанигардӣ мусоидат намояд.

Нақши маориф дар мубориза бо коррупсия бениҳоят муҳим аст. Омӯзиши принсипҳои ахлоқӣ, эҳтиром ба қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ бояд аз зинаҳои ибтидоии таҳсил оғоз гардад. Ташаккули арзишҳои ростқавлӣ ва адолат дар шуури насли ҷавон метавонад дар оянда сатҳи ҷиноятҳои коррупсиониро коҳиш диҳад. Донишгоҳҳо ва муассисаҳои таҳсилоти олӣ метавонанд барномаҳои махсуси омӯзиши зиддикоррупсиониро ба роҳ монанд.

Тадқиқотҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки танҳо шиддат бахшидани ҷазоҳо наметавонад мушкилотро пурра ҳал намояд. Гарчанде ки ҷазои сахт метавонад таъсири боздоранда дошта бошад, аммо агар омилҳои асосии иҷтимоӣ ва иқтисодӣ бартараф карда нашаванд, падидаи коррупсия идома меёбад. Аз ин рӯ, сиёсати зиддикоррупсионӣ бояд мутавозин ва ҳаматарафа бошад.

Яке аз масъалаҳои баҳснок дар илми ҳуқуқ ин муайян намудани ҳудуди дахолати давлат ба фаъолияти бахши хусусӣ мебошад. Аз як тараф, назорати сахт метавонад хавфҳои коррупсиониро коҳиш диҳад, аз тарафи дигар, зиёд будани талаботи маъмурӣ метавонад худ сабаби пайдоиши муносибатҳои ғайриқонунӣ гардад. Бинобар ин, зарур аст, ки миёни назорат ва озодии иқтисодӣ тавозун нигоҳ дошта шавад.

Дар таҳлили таҷрибаи давлатҳои гуногун метавон хулоса кард, ки муваффақияти мубориза бо коррупсия аз иродаи сиёсӣ ва устувории ислоҳот вобастагии калон дорад. Агар мубориза танҳо хусусияти маъракавӣ дошта бошад ва ба тағйироти сохторӣ нарасад, натиҷаҳои он муваққатӣ хоҳанд буд. Баръакс, татбиқи пайвастаи ислоҳот, назорати ҷомеа ва иштироки фаъолонаи шаҳрвандон метавонад ба натиҷаҳои устувор оварда расонад.

Хулоса, ҷиноятҳои коррупсионӣ яке аз таҳдидҳои ҷиддӣ ба рушди устувори ҷомеа ба ҳисоб мераванд. Онҳо ба иқтисодиёт, сиёсати давлатӣ, адолати иҷтимоӣ ва сатҳи зиндагии аҳолӣ таъсири манфӣ мерасонанд. Барои муқовимати самаранок ба ин падида зарур аст, ки сиёсати ҳамаҷонибаи зиддикоррупсионӣ амалӣ карда шавад, ки дар он чораҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ, иқтисодӣ, технологӣ ва тарбиявӣ ба таври ҳамоҳанг истифода шаванд. Танҳо дар шароити ҳамкории давлат ва ҷомеа, шаффофият, масъулиятшиносӣ ва эҳтиром ба қонун метавон сатҳи ҷиноятҳои коррупсиониро коҳиш дод ва заминаи рушди устуворро фароҳам сохт.

Арабзода Ҷамила

омӯзгори кафедраи “Химия”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”