Наврӯз яке аз куҳантарин ва муқаддастарин ҷашнҳои мардумони ориёӣ ба шумор меравад, ки таърихи он ба ҳазорон сол қабл бармегардад. Ин ҷашн, ки бо фарорасии баҳор ва эҳёи табиат алоқаманд аст, рамзи навсозӣ, покшавӣ ва оғози ҳаёти нав мебошад. Калимаи “Наврӯз” аз ду ҷузъ иборат буда, маънои “рӯзи нав”-ро ифода мекунад ва он оғози соли нави шамсиро таҷассум менамояд.
Пайдоиши Наврӯз ба давраҳои бостонӣ, ба замони ташаккули тамаддуни ориёӣ рост меояд. Мувофиқи маълумоти таърихӣ, ин ҷашн ҳанӯз дар замони қабилаҳои қадимаи эронитабор ба вуҷуд омада, бо тағйирёбии фаслҳои сол ва гардиши офтоб иртиботи зич дошт. Мардум дар он давраҳо табиатро муқаддас медонистанд ва ҳар як тағйироти он барои онҳо маънои рамзӣ дошт. Фарорасии баҳор, ки бо сабзидани гиёҳҳо ва эҳёи замин ҳамроҳ аст, барои инсон рамзи ҳаёт ва умед ба ҳисоб мерафт.
Дар сарчашмаҳои қадимаи таърихӣ ва адабӣ, аз ҷумла дар осори “Авесто”, ки китоби муқаддаси зардуштиён мебошад, ишораҳо ба ҷашнҳои баҳорӣ ва эҳёи табиат дида мешаванд. Гарчанде ки номи “Наврӯз” ба таври мустақим камтар зикр мегардад, аммо мазмун ва муҳтавои он ба ин ҷашн мувофиқат мекунад. Дар ин манбаъҳо ба покизагӣ, тозагӣ ва эҳтироми табиат аҳамияти хос дода шудааст, ки ҳамаи ин арзишҳо то имрӯз дар Наврӯз нигоҳ дошта шудаанд.
Дар давраи давлатдории Ҳахоманишиён, Наврӯз ҳамчун ҷашни расмии давлатӣ таҷлил мегардид. Подшоҳон дар ин рӯз дар қасрҳои бошукӯҳ мардумро қабул мекарданд, намояндагони халқҳои гуногун бо туҳфаҳо ҳозир мешуданд ва ин рӯз рамзи ваҳдат ва ягонагии давлат буд. Дар давраи Сосониён низ Наврӯз бо шукӯҳу шаҳомати бештар таҷлил мегардид ва он ба яке аз муҳимтарин ҷашнҳои сол табдил ёфта буд. Дар ин давраҳо анъанаҳои гуногуни марбут ба Наврӯз ташаккул ёфта, баъзе аз онҳо то имрӯз боқӣ мондаанд.
Бо пайдоиши дини ислом ва паҳн гардидани он дар минтақаҳои гуногун, Наврӯз аз байн нарафт, балки бо арзишҳои исломӣ мутобиқ гардид. Олимон ва мутафаккирони мусалмон низ ба ин ҷашн баҳои мусбат додаанд. Наврӯз ҳамчун ҷашни табиат ва инсон, ки мардумро ба некию покӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ даъват мекунад, мавқеи худро нигоҳ дошт.
Дар адабиёти классикии форсу тоҷик низ Наврӯз мавқеи хос дорад. Шоирон ва нависандагони бузург, ба мисли Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ, Умар Хайём ва дигарон, дар ашъори худ аз Наврӯз бо эҳтиром ёд кардаанд. Онҳо ин ҷашнро ҳамчун рамзи зебоӣ, ҷавонӣ ва эҳёи табиат васф намудаанд. Дар “Шоҳнома”-и Фирдавсӣ Наврӯз ҳамчун ҷашни шоҳона ва рамзи оғози давраи нав тасвир ёфтааст.
Дар фарҳанги мардумии тоҷикон Наврӯз бо расму ойинҳои хоси худ таҷлил мегардад. Пеш аз фарорасии ҷашн мардум хонаҳои худро тоза мекунанд, либосҳои нав мепӯшанд ва барои истиқболи меҳмонон омодагӣ мебинанд. Яке аз суннатҳои муҳим омода намудани суманак мебошад, ки аз гандум тайёр шуда, рамзи фаровонӣ ва баракат аст. Дар вақти пухтани суманак занҳо суруд мехонанд ва бо шодмонӣ шабро рӯз мекунанд.
Ҳамчунин, суфраи “ҳафт син” ё “ҳафт шин” яке аз унсурҳои муҳими Наврӯз ба ҳисоб меравад. Дар он ҳафт навъи маҳсулоте гузошта мешавад, ки ҳар кадоми онҳо маънои рамзӣ доранд. Ин суннат нишон медиҳад, ки мардум ба ҳар як ҷузъи табиат ва ҳаёт бо эҳтиром менигаранд.
Наврӯз на танҳо ҷашни фарҳангӣ, балки ҷашни иҷтимоӣ ва ахлоқӣ низ мебошад. Дар ин рӯз мардум ба аёдати якдигар мераванд, кинаҳоро мебахшанд ва муносибатҳои худро беҳтар мекунанд. Ин ҷашн мардумро ба дӯстӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ваҳдат даъват мекунад.
Дар замони муосир Наврӯз ҳамчун ҷашни байналмилалӣ эътироф шудааст. Соли 2010 бо ташаббуси як қатор кишварҳо, аз ҷумла Тоҷикистон, Наврӯз аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид ҳамчун ҷашни байналмилалӣ қабул гардид. Ин иқдом нишон медиҳад, ки Наврӯз на танҳо барои як миллат, балки барои тамоми инсоният арзиши бузург дорад.
Имрӯз Наврӯз дар кишварҳои гуногун, аз ҷумла Тоҷикистон, Эрон, Афғонистон, Ӯзбекистон, Қазоқистон ва дигар давлатҳо бо шукӯҳу шаҳомати хос таҷлил мегардад. Ҳар як миллат ба он хусусиятҳои фарҳангии худро илова мекунад, аммо моҳияти он, ки эҳёи табиат ва оғози зиндагии нав аст, бетағйир мемонад.
Дар Тоҷикистон Наврӯз яке аз ҷашнҳои муҳимтарини миллӣ ба ҳисоб меравад. Он бо баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ, намоишҳои ҳунарӣ, мусобиқаҳои варзишӣ ва барномаҳои консертӣ таҷлил мегардад. Ин ҷашн дар таҳкими худшиносии миллӣ ва эҳёи анъанаҳои ниёгон нақши муҳим дорад.
Наврӯз инчунин дорои аҳамияти тарбиявӣ мебошад. Он ба насли ҷавон арзишҳои инсонӣ, аз қабили эҳтиром ба калонсолон, муҳаббат ба табиат ва ҳисси ватандӯстиро меомӯзонад. Ин ҷашн ба инсон ёдрас мекунад, ки бояд бо табиат дар ҳамоҳангӣ зиндагӣ кунад ва онро ҳифз намояд.
Дар маҷмӯъ, Наврӯз ҷашнест, ки таърихи тӯлонӣ ва арзишҳои амиқи фарҳангӣ дорад. Он на танҳо рамзи оғози соли нав, балки рамзи эҳёи табиат, покизагӣ, дӯстӣ ва ваҳдат мебошад. Ин ҷашн имрӯз низ аҳамияти худро нигоҳ дошта, мардумро ба зиндагии беҳтар ва ояндаи дурахшон раҳнамоӣ мекунад.
Шамсия Обидова
Омӯзгори кафедраи «Таърих ва ҳуқуқ»- и МДТ «Коллеҷи тиббии ш.Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Р.А.»
