ТАЪРИХ ҲАМЧУН ПОЯИ ВАҲДАТИ МИЛЛӢ НАҚШИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ ЭМОМАЛӢ РАҲМОН ДАР ЭҲЁИ МЕРОСИ ТОҶИКОН

Дар солҳои истиқлолияти давлатӣ масъалаи бознигарӣ ва эҳёи таърихи миллӣ ба яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ табдил ёфт. Дар ин раванд нақши Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун роҳбари давлат назаррас арзёбӣ мешавад. Дар шароите ки кишвар баъди пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ ба буҳрони сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ рӯ ба рӯ гардид, масъалаи таҳкими ваҳдати миллӣ ва барқарорсозии худшиносии таърихӣ аҳамияти калидӣ пайдо кард. Дар суханрониҳо ва вохуриҳои худ   таъкид мегардад, ки худшиносии миллӣ бе дарки амиқи гузашта имконнопазир аст ва омӯзиши таърих ҳамчун пояи таҳкими давлатдорӣ хизмат мекунад.

Яке аз самтҳои муҳими сиёсати фарҳангии давраи истиқлол эҳёи арзишҳои давлатдории бостонӣ ба шумор меравад. Бо ташаббуси роҳбарияти давлат ҷашнҳои бузурги таърихӣ, аз ҷумла 1100-солагии таъсиси Давлати Сомониён баргузор гардид, ки аҳамияти он дар таҳкими худшиносии миллӣ ва муаррифии давлати нахустини мутамаркази тоҷикон арзёбӣ мешавад. Ҳамзамон, таҷлили 1150-солагии Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, 1000-солагии Абӯалӣ ибни Сино ва дигар шахсиятҳои барҷаста ба барқарорсозии пайванди маънавии ҷомеа бо мероси фарҳангии асрҳои миёна мусоидат намуд.

Дар доираи сиёсати эҳёи таърихӣ рамзҳои миллӣ низ таҷдид ва таҳким ёфтанд. Барқарорсозии муҷассамаи Исмоили Сомонӣ дар маркази пойтахт ва номгузории пули миллӣ ба номи “сомонӣ” рамзи пайванди мустақими давлатдории муосир бо анъанаҳои асримиёнагӣ арзёбӣ мегардад. Ин иқдомҳо ба таҳкими худшиносии таърихӣ ва рамзшиносии миллӣ мусоидат карданд.

Таърихи халқи тоҷик ҳамчун ҷузъи ҷудонашавандаи тамаддуни эронитаборон ва Осиёи Марказӣ реша дар ҳазораҳои дур дорад ва бо ташаккули ҷамъиятҳои ибтидоӣ дар сарзаминҳои Бохтар, Суғд, Хоразм ва Марғиёна оғоз мегардад. Кашфиётҳои бостоншиносӣ дар водиҳои Зарафшон, Вахш ва Ҳисор нишон медиҳанд, ки аҷдодони ориёитабор ҳанӯз дар ҳазорсолаҳои сеюм ва дуюми пеш аз милод ба кишоварзӣ, чорводорӣ ва ҳунармандӣ машғул буданд ва робитаҳои тиҷоратии васеъ доштанд. Дар замони ташаккули давлатдории қадим, ин сарзаминҳо ба ҳайати Империяи Ҳахоманишиён шомил гардида, ба як бахши муҳими маъмурӣ ва иқтисодии он табдил ёфтанд. Дар катибаҳои шоҳони ҳахоманишӣ номҳои Бохтар ва Суғд ҳамчун воҳидҳои маъмурӣ зикр шудаанд, ки аз мавқеи баланди сиёсӣ ва низомии онҳо дарак медиҳад.

Баъди юриши Искандари Мақдунӣ ва суқути давлати ҳахоманишӣ, сарзаминҳои тоҷикнишин ба давраи эллинистӣ ворид гардиданд. Дар ин марҳила ташаккули Шоҳигарии Юнону Бохтар ба амал омад, ки намунаи омезиши фарҳанги юнонӣ ва суннатҳои маҳаллии эронӣ ба ҳисоб меравад. Шаҳрсозӣ, рушди тангабарорӣ ва густариши санъати тасвирӣ аз хусусиятҳои ин давра буданд. Баъдан, дар асрҳои аввалини милодӣ, нуфузи Империяи Кушониён дар минтақа боло рафта, Бохтар ба маркази муҳими сиёсӣ ва фарҳангӣ табдил ёфт. Кушониён ба рушди роҳҳои тиҷоратии Шоҳроҳи Абрешим мусоидат намуда, заминаи густариши фарҳанг ва динҳои гуногун, аз ҷумла буддоия, зардуштия ва дигар эътиқодҳоро фароҳам оварданд.

Дар асрҳои сеюм то ҳафтуми милодӣ сарзаминҳои тоҷикон зери таъсири Империяи Сосониён қарор доштанд. Ин давра бо таҳкими суннатҳои давлатдории эронӣ, рушди забони паҳлавӣ ва густариши зардуштия ҳамчун дини расмӣ маъруф аст. Бо вуҷуди ин, вилоятҳои шарқӣ то ҳадде истиқлоли дохилиро нигоҳ медоштанд ва ашрофони маҳаллӣ дар идоракунии сиёсӣ нақши муассир доштанд. Маҳз дар ҳамин замина пояҳои худшиносии фарҳангии аҳолии эронитабори Мовароуннаҳр устувор гардид.

Дар нимаи дуюми асри ҳафтум истилои араб оғоз ёфта, сарзаминҳои Мовароуннаҳр тадриҷан ба ҳайати Хилофати Араб ворид шуданд. Ин раванд на танҳо табдили сиёсӣ, балки тағйироти амиқи иҷтимоӣ ва фарҳангиро низ ба бор овард. Пазириши ислом аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ тадриҷан сурат гирифта, боиси ташаккули тамаддуни нави исломӣ-эронии минтақа гардид. Забони форсӣ-тоҷикӣ ҳамчун забони гуфтугӯ ва адабӣ рушд карда, тадриҷан ба забони илму адаб табдил ёфт.

Дар асри нуҳум бо заъфи ҳокимияти марказии хилофат сулолаҳои маҳаллӣ ба саҳнаи сиёсӣ баромаданд. Аз ҷумла, Тоҳириён ва Саффориён барои истиқлолияти нисбӣ ва эҳёи анъанаҳои давлатдории миллӣ замина фароҳам оварданд. Ин раванд дар таъсиси Давлати Сомониён ба авҷи камол расид. Давлати мазкур нахустин давлати мутамаркази тоҷикон дар асрҳои миёна маҳсуб шуда, бо фаъолияти сиёсӣ ва фарҳангии худ нақши сарнавиштсоз гузошт. Пойтахти он — Бухоро ба маркази бузурги илму фарҳанг табдил ёфт, дар ҳоле ки Самарқанд низ мақоми муҳими иқтисодӣ ва фарҳангӣ дошт. Амир Исмоили Сомонӣ ҳамчун поягузори давлатдории мутамарказ бо сиёсати оқилона ва пуштибонии илму адаб маъруф гардид. Дар ин давра забони форсӣ-тоҷикӣ ҳамчун забони расмӣ ва адабӣ устувор шуда, осори гаронбаҳои илмӣ ва бадеӣ таълиф гардиданд.

Баъди суқути Сомониён, қудрат ба дасти сулолаҳои турктабор гузашт. Ғазнавиён ва баъдан Салҷуқиён дар минтақа ҳукмронӣ карданд. Гарчанде қудрати сиёсӣ ба дасти онҳо гузашта буд, аммо забон ва фарҳанги форсӣ-тоҷикӣ мавқеи худро нигоҳ дошт ва ҳатто густариш ёфт. Ин далел нишон медиҳад, ки пояҳои фарҳангии ташаккулёфта дар давраи Сомониён устувор буданд.

Дар асри сенздаҳум истилои Империяи Муғул боиси харобии васеи шаҳрҳо ва коҳиши аҳолӣ гардид. Бо вуҷуди ин, равандҳои фарҳангӣ қатъ нагардиданд ва тадриҷан марҳилаи нави эҳё оғоз ёфт. Дар асри чордаҳум баромади Амир Темур ва таъсиси Давлати Темуриён ба мутамарказшавии дубораи минтақа мусоидат намуд. Ҳирот ва Самарқанд ба марказҳои илму ҳунар табдил ёфта, рушди меъморӣ, мусиқӣ ва адабиёт ба сатҳи баланд расид.

Дар асри шонздаҳум бо баромади Шайбониён вазъи сиёсӣ тағйир ёфт ва тадриҷан воҳидҳои мустақили аморатӣ, аз ҷумла Бухоро ва Хӯқанд, ташаккул ёфтанд. Дар ин давра, сарфи назар аз нооромии сиёсӣ, анъанаҳои фарҳангӣ ва забонии тоҷикон дар шаҳрҳо ва рустоҳо ҳифз гардиданд.

Дар нимаи дуюми асри нуздаҳум раванди ҳамроҳшавии Осиёи Марказӣ ба ҳайати Империяи Русия оғоз ёфт. Ин тағйирот сохтори иҷтимоӣ ва иқтисодии минтақаро дигаргун сохт. Баъди инқилоби соли 1917 ва таъсиси Иттиҳоди Шӯравӣ, масъалаи тақсимоти миллӣ-ҳудудӣ ба миён омад. Соли 1929 таъсиси Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон ҳамчун воҳиди сиёсӣ марҳилаи нави давлатдории тоҷиконро ифода намуд. Дар давраи шӯравӣ соҳаҳои маориф, саноат ва илм рушд ёфтанд, саводнокӣ афзоиш ёфт ва инфрасохтори иқтисодӣ ташаккул ёфт, ҳарчанд маҳдудиятҳои идеологӣ ва сиёсӣ низ вуҷуд доштанд.

Дар оғози асри бистум равандҳои сиёсӣ дар минтақаи Мовароуннаҳр бо таъсири инқилобҳои Русия ва муборизаҳои маҳаллӣ барои қудрат шиддат гирифтанд. Барҳам хӯрдани сохтори аморати Бухоро ва таъсиси Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро марҳилаи гузаришро ба вуҷуд овард, ки дар он қишрҳои гуногуни ҷомеа барои муайян кардани самти рушди сиёсӣ талош мекарданд. Раванди миллӣ-ҳудудии солҳои 1924–1929 ба ташаккули воҳидҳои нави сиёсӣ асос гузошт ва дар натиҷа таъсиси Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон заминаи ташаккули давлатдории муосири тоҷикон гардид. Дар ин марҳила масъалаи забон, худшиносии миллӣ ва муайян кардани ҳудудҳои этникӣ аҳамияти марказӣ касб намуд.

Сиёсати солҳои сиюм бо индустриализатсия, коллективонӣ ва дигаргунсозии сохтори иҷтимоӣ алоқаманд буд. Ин равандҳо боиси тағйироти амиқ дар таркиби аҳолӣ, тарзи зиндагӣ ва фарҳанги анъанавӣ гардиданд. Ҳамзамон, рушди маориф ва ташкили муассисаҳои илмӣ ба баланд гардидани сатҳи саводнокӣ мусоидат намуд. Дар ҳамин давра Академияи илмҳо ва муассисаҳои таҳқиқотӣ таъсис ёфта, омӯзиши таърих, забон ва адабиёти тоҷик ба таври системавӣ оғоз гардид. Аммо фишорҳои сиёсӣ, репрессияҳо ва маҳдудиятҳои идеологӣ низ ба ҳаёти фарҳангӣ таъсири манфӣ расониданд.

Солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ барои аҳолии Тоҷикистон давраи санҷиши ҷиддӣ буд. Садҳо ҳазор шаҳрвандон ба ҷабҳа сафарбар шуданд ва иқтисоди ҷумҳурӣ ба талаботи ҷанг мутобиқ гардонида шуд. Баъди ҷанг барқарорсозии хоҷагии халқ ва рушди саноати сабук, энергетика ва кишоварзӣ идома ёфт. Сохтмони нерӯгоҳҳои барқӣ ва корхонаҳои саноатӣ заминаи индустриалии ҷумҳуриро таҳким бахшид. Дар баробари ин, шаҳрсозӣ ва афзоиши аҳолии шаҳрӣ равандҳои иҷтимоиро дигаргун сохт.

Дар даҳсолаҳои баъдӣ, махсусан солҳои шастум то ҳаштодум, равандҳои урбанизатсия ва густариши маорифи олӣ боиси ташаккули қишри нави зиёиёни миллӣ гардид. Забони тоҷикӣ дар доираи сиёсати шӯравӣ мавқеи муайян дошт, вале истифодаи он дар соҳаҳои расмӣ бо маҳдудият рӯ ба рӯ мешуд. Бо вуҷуди ин, адабиёт ва санъати тоҷик рушд карда, осори арзишманд эҷод гардиданд. Таҳқиқоти бостоншиносӣ ва таърихшиносӣ ба бозёфтҳои муҳим оварда расонданд, ки решаҳои бостонии халқи тоҷикро боз ҳам равшантар сохтанд.

Дар охири солҳои ҳаштодум ва аввали солҳои навадум раванди бозсозӣ ва ислоҳоти сиёсӣ дар саросари Иттиҳоди Шӯравӣ ба болоравии ҳаракатҳои миллӣ мусоидат намуд. Дар Тоҷикистон низ масъалаҳои забони давлатӣ, истиқлолияти иқтисодӣ ва худмуайянкунии сиёсӣ ба маркази баҳсҳо табдил ёфтанд. Пас аз эълони истиқлолият, давлати навтаъсис бо мушкилоти шадиди сиёсӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ гардид. Ихтилофҳои дохилӣ ба ҷанги шаҳрвандӣ оварда расонданд, ки ба рушди ҷомеа таъсири манфии амиқ гузошт.

Бо имзои созишномаи сулҳ ва ризоияти миллӣ марҳилаи нави эҳёи давлатдорӣ оғоз гардид. Конститутсияи нав қабул шуда, пояҳои ҳуқуқии давлат мустаҳкам гардиданд. Ислоҳоти иқтисодӣ, ҷалби сармоягузорӣ ва рушди бахши хусусӣ тадриҷан иқтисоди кишварро ба низоми бозорӣ мутобиқ намуданд. Ҳамзамон, эҳёи суннатҳои миллӣ, гиромидошти мероси таърихӣ ва арҷгузорӣ ба арзишҳои фарҳангӣ ба сиёсати давлатӣ табдил ёфт.          Дар даҳсолаҳои охир масъалаи таҳкими ҳувияти миллӣ ва худшиносии таърихӣ аҳамияти махсус пайдо кардааст. Омӯзиши давраҳои бостонӣ, нақши тамаддунҳои Бохтару Суғд, саҳми давлати Сомониён дар ташаккули фарҳанги форсӣ-тоҷикӣ ва арзёбии таҷрибаи давлати муосир ба маркази тадқиқоти илмӣ табдил ёфтааст. Таърихшиносии муосир кӯшиш менамояд, ки бо истифода аз сарчашмаҳои хаттӣ, бозёфтҳои бостоншиносӣ ва таҳлилҳои муқоисавӣ тасвири мукаммал ва илмии гузаштаро пешниҳод намояд.

Ҳамзамон, раванди ҷаҳонишавӣ ва муҳоҷирати меҳнатӣ ба сохтори иҷтимоии ҷомеа таъсир мерасонад. Ин равандҳо аз як тараф имкониятҳои нави иқтисодиро фароҳам меоранд, аз тарафи дигар масъалаҳои ҳифзи забон, фарҳанг ва анъанаҳоро ба миён мегузоранд. Давлати муосир талош дорад, ки тавассути сиёсати фарҳангӣ ва маорифӣ арзишҳои миллӣ ва таърихиро дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳифз намояд.

Дар маҷмӯъ, идомаи таҳқиқи таърихи халқи тоҷик нишон медиҳад, ки ин таърих танҳо маҷмӯи воқеаҳои сиёсӣ нест, балки равандҳои амиқи иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва иқтисодиро дар бар мегирад. Аз давраҳои бостонӣ то замони истиқлолият, омезиши суннат ва навоварӣ, муқовимат ва мутобиқшавӣ, пояҳои устувори ҳувияти миллӣ ва фарҳангиро ташаккул додааст. Ин таҷрибаи таърихӣ барои дарки равандҳои имрӯза ва муайян кардани самтҳои ояндаи рушди ҷомеа аҳамияти калидӣ дорад.

Одинаева Гавҳарбӣ

омӯзгори кафедраи “таърих ва ҳуқуқ”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”