Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати равандҳои сиёсиву иҷтимоӣ масъалаи худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ аҳамияти махсус касб мекунад. Барои ҳар як давлат ҳифзи арзишҳои миллӣ, эҳтиром ба таърих ва фарҳанги миллӣ яке аз асосҳои муҳимми суботи ҷомеа ва рушди устувор ба ҳисоб меравад. Дар ин замина, масъалаи худогоҳии миллӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳамияти стратегӣ дорад, зеро маҳз тавассути баланд гардидани сатҳи шуури миллӣ ва эҳсоси ватандӯстӣ метавон пояҳои давлатдориро мустаҳкам намуд.
Худогоҳии миллӣ ин дарки шахс аз мансубияти худ ба миллат, таърих, фарҳанг, забон ва арзишҳои миллӣ буда, он ифодаи дарки шахс аз ҳувияти миллӣ, эҳсоси ифтихор аз миллат ва масъулият дар назди ҷомеа мебошад. Ин раванд дар тӯли таърих ташаккул ёфта, дар шароити истиқлолияти давлатӣ боз ҳам аҳамияти бештар пайдо кардааст. Ҳар қадар ки шаҳрвандон арзишҳои миллии худро хуб дарк намоянд, ҳамон қадар ҷомеа муттаҳид, устувор ва қодир ба рушд мегардад. Худогоҳии миллӣ яке аз мафҳумҳои муҳими илмҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ ба ҳисоб меравад. Худогоҳии миллӣ танҳо донистани таърих ё фарҳанг нест, балки муносибати фаъолонаи шаҳрванд нисбат ба рушди ҷомеа ва давлат мебошад.
Муҳақиқон соҳаи илмҳои сиёсӣ бар он назаранд, ки худогоҳии миллӣ аз чанд унсури асосӣ иборат аст: донистани таърих ва фарҳанги миллӣ; эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва анъанаҳо; ифтихор аз дастовардҳои миллат; масъулияти шаҳрвандӣ дар назди давлат ва ҷомеа. Дар ҷомеае, ки сатҳи худогоҳии миллӣ баланд аст, одамон нисбат ба рушди давлат бетараф намемонанд. Онҳо дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишвар фаъолона иштирок мекунанд.
Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи таҳкими худогоҳии миллӣ ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфт. Давраи аввали истиқлолият барои кишвар марҳилаи пурпечутоб буд. Аммо тадриҷан ҷомеа тавонист арзишҳои асосии давлатдорӣ, ваҳдат ва ҳамдигарфаҳмиро таҳким бахшад. Дар ин раванд эҳёи анъанаҳои миллӣ, рушди фарҳанг, ҳифзи забони давлатӣ ва омӯзиши таърихи миллӣ нақши муҳим бозиданд. Муассисаҳои таълимӣ, марказҳои илмӣ ва фарҳангӣ ба омӯзиши мероси таърихии миллат ва тарғиби арзишҳои миллӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир намуданд. Имрӯз масъалаи худогоҳии миллӣ яке аз омилҳои муҳими таҳкими суботи сиёсӣ ва иҷтимоӣ дар ҷомеаи тоҷик ба ҳисоб меравад. Ҷомеае, ки худогоҳии миллӣ дар он баланд аст, метавонад ба мушкилоти гуногуни иҷтимоӣ ва сиёсӣ устуворона муқобилат намояд.
Таърих ва фарҳанг аз муҳимтарин сарчашмаҳои шаклгирии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ ба ҳисоб мераванд. Ҳар миллат тавассути таърихи худ гузашта, таҷрибаи зиндагӣ, муборизаҳо, дастовардҳо ва арзишҳои маънавии худро ҳифз менамояд. Барои ҷомеаи муосир шинохт ва омӯзиши таърихи гузашта танҳо маънои донистани воқеаҳои таърихиро надорад, балки он имконият медиҳад, ки инсон решаҳои фарҳангӣ ва ҳувияти миллии худро дарк намояд. Маҳз чунин дарк ба ташаккули эҳсоси ифтихор аз миллат ва масъулият нисбат ба ояндаи кишвар мусоидат мекунад.
Таърихи халқи тоҷик яке аз саҳифаҳои бой ва пурғановати тамаддуни минтақа ба шумор меравад. Дар тӯли асрҳо ин миллат дар ташаккули фарҳанг, илму адаб ва тамаддуни минтақа саҳми назаррас гузоштааст. Ин мероси таърихӣ барои сокинони имрӯзаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун манбаи илҳом ва ифтихори миллӣ хизмат мекунад. Омӯзиши ҳаёт ва фаъолияти шахсиятҳои бузурги таърихӣ, донишмандон ва адибони гузашта метавонад дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва худогоҳии насли ҷавон нақши муҳим бозад.
Фарҳанг низ яке аз пояҳои асосии худшиносии миллӣ мебошад. Фарҳанги миллӣ маҷмӯи арзишҳои маънавӣ, урфу одатҳо, анъанаҳо, расму оинҳо ва тарзи зиндагии мардумро дар бар мегирад. Ин унсурҳо дар тӯли садсолаҳо ташаккул ёфта, хусусиятҳои хоси зиндагии миллатро инъикос менамоянд. Ҳар як анъана ё ҷашни мардумӣ на танҳо як маросими фарҳангӣ, балки ифодаи ҷаҳонбинӣ, ахлоқ ва тафаккури ҷомеа мебошад. Дар фарҳанги тоҷикон ҷашну маросимҳои суннатӣ, мисли ҷашнҳои мардумӣ, тантанаҳои оилавӣ ва расму ойинҳои қадима, ҷойгоҳи махсус доранд. Ин гуна анъанаҳо робитаи наслҳоро бо ҳам мустаҳкам намуда, эҳсоси мансубият ба фарҳанги миллиро дар байни мардум тақвият мебахшанд. Ба воситаи чунин расму ойинҳо арзишҳои ахлоқӣ, эҳтиром ба калонсолон, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагии иҷтимоӣ аз насл ба насл интиқол меёбанд.
Адабиёт ва санъат низ дар ташаккули худогоҳии миллӣ саҳми назаррас доранд. Осори адабии адибони классикӣ ва муосир дар худ таҷрибаи маънавӣ, ормонҳо ва арзишҳои ҷомеаро таҷассум менамоянд. Шиносоӣ бо ин гуна осор метавонад дар инсон ҳисси ифтихор аз фарҳанг ва таърихи миллати худро бедор кунад. Ҳамзамон, рушди театр, мусиқӣ, рассомӣ ва дигар намудҳои санъат ба ғанӣ гардидани муҳити фарҳангии ҷомеа мусоидат мекунад. Муассисаҳои фарҳангӣ, осорхонаҳо, китобхонаҳо ва марказҳои илмӣ низ дар ҳифз ва муаррифии мероси таърихиву фарҳангии миллат нақши муҳим мебозанд. Тавассути фаъолияти онҳо ҷомеа бо дастовардҳои таърихӣ ва фарҳангии худ шинос шуда, имконият пайдо мекунад, ки арзишҳои миллиро беҳтар дарк намояд. Ҳифзи ёдгориҳои таърихӣ ва мероси фарҳангӣ низ яке аз вазифаҳои муҳим дар роҳи таҳкими худогоҳии миллӣ мебошад.
Ҷавонон нерӯи асосии рушди ҳар як давлат ба ҳисоб мераванд. Аз ин рӯ, тарбияи онҳо дар руҳияи ватандӯстӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ аҳамияти калон дорад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон сиёсати давлатии ҷавонон ба дастгирии рушди маънавӣ ва иҷтимоии ҷавонон равона шудааст.
Барномаҳои гуногуни таълимӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоӣ барои баланд бардоштани сатҳи худогоҳии миллӣ ва фаъолиятҳои шаҳрвандии ҷавонон мусоидат мекунанд. Ҷавононе, ки бо арзишҳои миллӣ тарбия меёбанд, метавонанд дар рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар саҳми назаррас гузоранд. Онҳо на танҳо ворисони фарҳанги миллӣ, балки созандагони ояндаи давлат мебошанд.
Системаи маориф дар раванди ташаккули худогоҳӣ ва худшиносии миллӣ нақши бисёр муҳим дорад. Муассисаҳои таълимӣ на танҳо ҷойи гирифтани донишҳои умумӣ мебошанд, балки муҳити асосиеанд, ки дар он ҷаҳонбинӣ, арзишҳои маънавӣ ва муносибати ҷавонон ба ҷомеа шакл мегирад. Аз ҳамин сабаб, мактабҳо, коллеҷҳо ва донишгоҳҳо дар тарбияи насли дорои ҳисси ватандӯстӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ вазифаи муҳими иҷтимоиро иҷро мекунанд
Ҳамзамон, раванди таълим танҳо бо додани маълумоти назариявӣ маҳдуд намешавад. Муҳим аст, ки дар муассисаҳои таълимӣ муҳити тарбиявӣ ва фарҳангӣ низ ба таври фаъол ташаккул дода шавад. Ташкили чорабиниҳои фарҳангӣ, конфронсҳои илмӣ, озмунҳои адабӣ ва барномаҳои ватандӯстӣ метавонад дар баланд бардоштани ҳисси худогоҳии миллӣ дар байни ҷавонон таъсири мусбат расонад. Чунин фаъолиятҳо ба ҷавонон имконият медиҳанд, ки арзишҳои миллиро на танҳо дар шакли назариявӣ, балки дар амал низ дарк намоянд.
Нақши омӯзгорон дар ин раванд низ хеле муҳим мебошад Омӯзгорон на танҳо манбаи дониш, балки намунаи ахлоқӣ ва иҷтимоӣ барои хонандагон ба ҳисоб мераванд. Муносибати онҳо ба таърих, фарҳанг ва арзишҳои миллӣ метавонад ба ҷаҳонбинии шогирдон таъсири мустақим расонад. Агар омӯзгорон ба масъалаҳои худогоҳии миллӣ бо масъулият муносибат намоянд, онҳо метавонанд дар ташаккули шахсияти фаъол ва ватандӯсти ҷавонон саҳми назаррас гузоранд.
