МАЗҲАБИ ИМОМИ АЪЗАМ ВА НАҚШИ ОН ДАР ТАШАККУЛИ ФИҚҲИ ИСЛОМӢ

Мазҳаби ҳанафӣ яке аз мазҳабҳои бузург ва машҳури фиқҳи исломӣ ба шумор меравад, ки дар тӯли таърих ба ташаккул ва рушди фарҳанги ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ ва маънавии ҷомеаи мусалмонон таъсири бузург расонидааст. Асосгузори ин мазҳаб олими машҳури исломӣ Абу Ҳанифа Нуъмон ибни Собит мебошад, ки дар байни мусалмонон бо унвони Имоми Аъзам маъруф гардидааст. Таълимоти ӯ дар соҳаи фиқҳ ба дараҷае таъсиргузор буд, ки мактаби фиқҳии таъсисдодаи ӯ то имрӯз яке аз мазҳабҳои асосии аҳли суннат ба ҳисоб меравад. Пайравони ин мазҳаб дар бисёр кишварҳои ҷаҳони ислом зиндагӣ мекунанд ва он махсусан дар кишварҳои Осиёи Марказӣ паҳн гардидааст.

Имоми Аъзам соли 699 мелодӣ дар шаҳри Куфа таваллуд шудааст. Падари ӯ Собит ном дошта, аз асли форсӣ будааст. Оилаи ӯ ба тиҷорат машғул буд ва худи Имоми Аъзам низ дар ҷавонӣ ба тиҷорат машғул мешуд. Аммо бо гузашти вақт ӯ ба омӯзиши илмҳои динӣ рӯ овард ва тамоми ҳаёти худро ба омӯзиш ва таҳқиқи илм бахшид. Дар он давра шаҳри Куфа яке аз марказҳои муҳими илмии ҷаҳони ислом ба ҳисоб мерафт. Дар ин шаҳр бисёр олимон ва донишмандон зиндагӣ мекарданд ва муҳити илмии он ба ташаккули шахсияти илмии Имоми Аъзам таъсири калон расонид.

Имоми Аъзам назди устодони машҳури замони худ илм омӯхт. Яке аз устодони асосии ӯ Ҳаммод ибни Абӯ Сулаймон буд, ки аз фақеҳони маъруфи он замон маҳсуб мешуд. Ӯ муддати зиёде назди ин устод илм омӯхта, баъдтар худ ба яке аз донишмандони барҷастаи фиқҳи исломӣ табдил ёфт. Дар баробари фиқҳ, Имоми Аъзам ба илмҳои дигар низ таваҷҷуҳ дошт, аз ҷумла ба ҳадис, тафсир ва калом.

Таълимоти Имоми Аъзам дар асоси манбаъҳои асосии шариат ташаккул ёфтааст. Ӯ ҳангоми баррасии масъалаҳои фиқҳӣ аввал ба Қуръони карим муроҷиат мекард. Агар дар Қуръон ҳукми равшан мавҷуд мебуд, онро қабул мекард. Агар масъала дар Қуръон зикр нашуда бошад, ба суннати Паёмбари ислом Муҳаммад такя менамуд. Агар дар ин ду манбаъ низ ҷавоби мушаххас пайдо намешуд, ӯ ба иҷмоъ ва қиёс муроҷиат мекард. Ин усули таҳқиқ ва истنبот ба мазҳаби ҳанафӣ хусусияти мантиқӣ ва муназзам бахшид.

Яке аз хусусиятҳои муҳими мазҳаби ҳанафӣ истифодаи васеи ақлу мантиқ дар фаҳмидани масъалаҳои фиқҳӣ мебошад. Имоми Аъзам бовар дошт, ки барои дарки амиқи аҳкоми шариат на танҳо матнҳои динӣ, балки ақл ва тафаккур низ аҳамияти калон доранд. Аз ҳамин сабаб ӯ дар баробари қиёс аз усули истихсон низ истифода мебурд. Ин усул имкон медод, ки дар ҳолатҳои муайян ҳукмҳои мувофиқтар ва одилона қабул карда шаванд.

Имоми Аъзам на танҳо олим, балки шахси парҳезгор ва одил низ буд. Ӯ ба адолат ва ҳақиқат аҳамияти зиёд медод ва аз зулм ва ноадолатӣ дурӣ меҷуст. Дар таърих омадааст, ки ҳокимони давлати Аббосиён борҳо ба ӯ пешниҳод карданд, ки вазифаи қозӣ (довар)-ро қабул намояд, аммо ӯ аз қабул кардани ин вазифа худдорӣ кард, зеро намехост дар корҳои сиёсӣ иштирок намояд. Ин рафтори ӯ нишон медиҳад, ки Имоми Аъзам ба истиқлолияти илм ва адолат аҳамияти махсус медод.

Пас аз вафоти Имоми Аъзам таълимоти ӯ тавассути шогирдони барҷастааш паҳн гардид. Аз ҷумла, яке аз шогирдони машҳури ӯ Абу Юсуф Яъқуб ибни Иброҳим буд, ки баъдтар қозиюлқузоти давлати Аббосиён гардид. Ӯ дар густариши мазҳаби ҳанафӣ нақши муҳим бозид. Шогирди дигари маъруфи Имоми Аъзам Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ мебошад, ки китобҳои зиёде дар бораи фиқҳи ҳанафӣ навиштааст. Ин китобҳо то имрӯз ҳамчун манбаи муҳими омӯзиши фиқҳи ҳанафӣ истифода мешаванд.

Бо гузашти вақт мазҳаби ҳанафӣ дар сарзаминҳои гуногуни ҷаҳони ислом паҳн гардид. Ин мазҳаб махсусан дар кишварҳои Осиёи Марказӣ, Ховари Миёна ва қисме аз Осиёи Ҷанубӣ мавқеи устувор пайдо кард. Имрӯз аксари мусалмонони кишварҳои Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Қирғизистон, Қазоқистон, Афғонистон, Покистон ва Туркия пайрави ҳамин мазҳаб мебошанд. Дар ин кишварҳо мазҳаби ҳанафӣ ҳамчун яке аз асосҳои фарҳанги динӣ ва ҳуқуқии ҷомеа шинохта мешавад.

Мазҳаби ҳанафӣ бо хусусияти миёнаравӣ ва осонӣ дар ҳукмҳо маъруф аст. Ин мазҳаб кӯшиш мекунад, ки барои мусалмонон роҳи зиндагии мутобиқ ба талаботи шариат ва ҳамзамон мувофиқ ба шароити иҷтимоӣ пешниҳод намояд. Бо ҳамин сабаб мазҳаби ҳанафӣ дар тӯли таърих тавонистааст дар байни халқҳои гуногун паҳн гардад ва бо фарҳангҳои мухталиф мутобиқ шавад.

Дар тӯли таърих бисёр олимони бузурги исломӣ ба рушди мазҳаби ҳанафӣ саҳм гузоштаанд. Онҳо таълимоти Имоми Аъзамро таҳлил ва такмил намуда, онро ба наслҳои баъдӣ расонидаанд. Мадрасаҳо ва марказҳои илмии зиёде дар саросари ҷаҳони ислом ба омӯзиши ин мазҳаб машғул буданд ва ҳастанд.

Дар замони муосир низ мазҳаби ҳанафӣ дар зиндагии мусалмонон нақши муҳим дорад. Аксари мусалмонони Тоҷикистон пайрави ҳамин мазҳаб мебошанд ва анъанаҳои он дар фарҳанг ва ахлоқи ҷомеа инъикос ёфтаанд. Таълимоти Имоми Аъзам ба таҳкими ваҳдат, эҳтироми якдигар ва зиндагии осоишта мусоидат мекунад.

Хулоса, мазҳаби Имоми Аъзам яке аз мактабҳои муҳими фиқҳи исломӣ мебошад, ки дар ташаккули фарҳанги динӣ ва ҳуқуқии мусалмонон нақши бузург бозидааст. Таълимоти Абу Ҳанифа Нуъмон ибни Собит дар асоси Қуръон, суннат ва истифодаи ақлу мантиқ ташаккул ёфтааст. Бо кӯшиши шогирдон ва олимони баъдӣ ин мазҳаб дар саросари ҷаҳони ислом паҳн гардида, то имрӯз аҳамияти худро нигоҳ доштааст. Омӯзиш ва тарғиби ин таълимот метавонад ба рушди маънавии ҷомеа ва таҳкими арзишҳои ахлоқӣ мусоидат намояд.

Мавлуда Амонова

Омӯзгори кафедраи «Таърих ва ҳуқуқ»- и МДТ «Коллеҷи тиббии ш.Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Р.А.»