Обшавии пиряхҳо имрӯз яке аз масъалаҳои муҳимтарини глобалӣ ба ҳисоб меравад, ки на танҳо барои муҳити зист, балки барои зиндагии инсон ва рушди иқтисодӣ таъсири бевосита дорад. Пиряхҳо ҳамчун резервуари оби тоза ва манбаи муҳими экосистемаи кӯҳӣ хизмат мекунанд. Ҳамзамон онҳо барои танзими оби дарёҳо, обёрӣ ва истеҳсоли энергия аҳамияти бузург доранд. Бо афзоиши ҳарорати миёнаи глобалӣ, суръати обшавии пиряхҳо бо талафоти ҷиддии захираҳои оби тоза ҳамроҳ мешавад. Муҳаққиқон таъкид мекунанд, ки обшавии пиряхҳо дар Қароқурум, Ҳимолой, Алп ва дигар минтақаҳои кӯҳӣ, ки ҳазорсолаҳо боқӣ монда буданд, ҳоло бо суръати ғайримутаносиб идома дорад.
Дар чунин шароит, Андешаҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи муҳити зист ва рушди устувор бештар аҳамият пайдо мекунанд. Ӯ қайд мекард: «Муҳити зисти поку солим ва сарватҳои табииро бояд ҳамчун мероси миллӣ ҳифз кард, зеро бе онҳо рушди инсон ва ҷомеа тасаввурнопазир аст». Ин иқтибос ҳушдор медиҳад, ки тағйирёбии муҳити табиӣ ва хусусан обшавии пиряхҳо як масъалаи ҷиддӣ барои насли имрӯз ва оянда мебошад.
Аз нуқтаи назари илмӣ, обшавии пиряхҳо бо афзоиши гази карбон дар атмосфера, норасоии барфпошӣ ва тағйирёбии иқлим робитаи мустақим дорад. Ҳар сол миқдори зиёди барф ва ях дар сатҳи ҷаҳонӣ нопадид мешавад, ки ин боиси баланд шудани сатҳи уқёнусҳо ва тағйирёбии иқлими глобалӣ мегардад. Масъалаи обшавии пиряхҳо на танҳо як масъалаи маҳаллӣ, балки каламрави ҷаҳонӣ мебошад, зеро таъсири он ба иқлим ва захираҳои оби сайёра мерасад.
Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки 10–15 дарсади пиряхҳои сайёра дар асри гузашта нопадид шудаанд ва ин раванд то соли 2100 метавонад то 30–40 дарсад афзоиш ёбад. Ин маънои онро дорад, ки ба минтақаҳои кӯҳӣ ва ҷангалҳои баландкӯҳӣ, ки асосан ба оби пиряхҳо вобастаанд, таҳдиди ҷиддӣ таҳдид мекунад. Барои мисол, дар Осиёи Марказӣ, ки дарёҳои он манбаъҳои асосии оби тоза мебошанд, обшавии пиряхҳо метавонад боиси камшавии оби дарёҳо, норасоии об барои кишоварзӣ ва ташаккули бӯҳрони экологӣ гардад.
Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон борҳо таъкид кардааст: «Ҳифзи табиат ва сарватҳои обӣ ҳамчун масъулияти миллӣ бояд барои ҳар шаҳрванди кишвар аниқ ва рӯшан бошад». Ин суханон ҳушдор медиҳанд, ки ҳифзи пиряхҳо ва захираҳои обӣ на танҳо масъулияти муҳандисон ва олимон аст, балки як вазифаи ҳамаи ҷомеа ва давлат мебошад. Танҳо тавассути дарки аҳамияти об ва пайвастагии он бо ҳаёти инсон, метавон ба рушди устувор ва пешгирии оқибатҳои нохуши экологӣ ноил шуд.
Дар сатҳи глобалӣ, кишварҳо низ бо мушкилоти обшавии пиряхҳо рӯ ба рӯ ҳастанд. Афзоиши сатҳи уқёнусҳо ва тағйирёбии иқлим метавонад ба фалокатҳои табиӣ, аз ҷумла сел ва харобиҳои биёбоншавӣ мусоидат кунад. Аз ин ҷост, ки масъалаи обшавии пиряхҳо танҳо як масъалаи илмӣ нест, балки масъалаи сиёсӣ ва иҷтимоӣ низ мебошад. Муҳаққиқон таъкид мекунанд, ки ба хотири пешгирӣ аз оқибатҳои ин раванд, бояд амалӣ кардани барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи об ва паст кардани газҳои гармхонаӣ дар мадди аввал қарор гирад.
Ҳамин тавр, дарки аҳамияти пиряхҳо ва оби тоза ба мисли арзиши маънавӣ ва моддӣ, ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Эмомалӣ Раҳмон онро ҳамчун «сарвати миллӣ ва мероси ояндагон» номидааст, барои ҳама кишварҳо ҳатмист. Обшавии пиряхҳо нишон медиҳад, ки ғайрифаъол будан дар масъалаҳои экологии глобалӣ на танҳо оқибатҳои муҳити зист, балки оқибатҳои иҷтимоӣ ва иқтисодиро низ ба бор меорад. Ҳифзи захираҳои обӣ, пешгирии ифлосшавии муҳити зист ва кам кардани таъсири инсон ба иқлим бояд ҳамчун приоритети стратегии ҳар давлат ва ҷомеа шинохта шаванд.
Дар охир, бояд таъкид кард, ки ҳамкории байналмилалӣ ва донишҳои илмӣ калиди ҳалли мушкилоти обшавии пиряхҳо мебошад. Воҳидҳои ҷаҳонӣ ва кишварҳо метавонанд бо истифода аз таҷрибаҳои муваффақ, барномаҳои омӯзишӣ ва лоиҳаҳои экологии миллию минтақавӣ таъсири ин равандро коҳиш диҳанд. Эмомалӣ Раҳмон дар ин маврид мефармояд: «Фарҳанги ҳифзи табиат ва истифодаи оқилонаи сарватҳои табиӣ бояд чун як фарҳанги миллӣ таҳким дода шавад, то насли оянда бо масъулият ва дониши кофӣ ба мероси табиӣ нигоҳ кунад». Ин ақида бар мо ҳушдор медиҳад, ки ҳар як иқдоми инсон бояд бо дарки амиқи оқибатҳои глобалӣ ва аҳамияти устуворӣ ҳамроҳ бошад.
Обшавии пиряхҳо як ҳушдорест барои тамоми инсоният, ки бидуни амал ва эҳтироми табиат наметавон зиндагии босубот ва рушди устуворро таъмин кард. Ин раванд, ки дар асоси тағйирёбии иқлим ва таъсири инсон ба муҳити табиӣ рӯй медиҳад, на танҳо масъулияти илмӣ, балки масъулияти маънавӣ ва иҷтимоии ҳар як шахс ва давлат мебошад. Бо дарки аҳамият ва риояи маслиҳатҳои илмӣ, ҳамчунин бо истифода аз таҷриба ва андешаҳои Пешвои миллат, метавон роҳи ҳалли ин мушкилоти глобалиро ёфт ва барои наслҳои оянда муҳити солим ва оби тозаро ҳифз кард.
Аз нуқтаи назари минтақавӣ, Осиёи Марказӣ ба ҷузъиёт ва таъсири обшавии пиряхҳо мисоли возеҳ мебошад. Пиряхҳои кишварҳои Тоҷикистону Қирғизистон, ки манбаи аслии оби дарёҳои Зарафшон ва Сирдарё мебошанд, дар солҳои охир бо суръати зиёд об мешаванд. Ҳисобҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки баъзе аз пиряхҳои калон, ба мисли Фан ва Гиссар, дар як аср то 40–50 дарсади ҳаҷми яхро аз даст додаанд. Ин ба тангшавии оби нӯшокӣ ва обёрии кишоварзӣ оварда мерасонад.
Обшавии пиряхҳо инчунин боиси афзоиши хатари сел ва лойчангҳо мешавад. Дар баробари обшавии зуд, захираҳои оби кӯҳӣ, ки солҳои дароз ҷамъ шуда буданд, ба ҳолати нобаробар мегузаранд. Дар Тоҷикистон ва Қирғизистон, ҳамасола ҳолатҳои фавқулодаи сел ба амал меоянд, ки зиёни ҷиддӣ ба хонаҳо, роҳҳо ва инфрасохтор мерасонанд. Ба гуфтаи Эмомалӣ Раҳмон: «Ҳифзи муҳити зист, назорат бар табиати кӯҳӣ ва обҳои кӯҳӣ на танҳо масъалаи экологии кишвар, балки масъалаи ҳаёти мардум мебошад». Ин суханон равшан мекунад, ки бартарафсозии оқибатҳои обшавии пиряхҳо бояд бо барномаҳои фаврӣ ва чораҳои пешгирӣ ҳамроҳ гардад.
Дар ҳалли мушкилоти глобалӣ ва минтақавӣ, барномаҳои гуногун роҳандозӣ шудаанд. Аз ҷумла, дар доираи Созмони Милали Муттаҳид, лоиҳаҳои ҷаҳонӣ барои мониторинг ва ҳифзи пиряхҳо мавҷуданд, ки бо истифода аз таҷҳизоти муосир, аз қабили спутникҳо ва сенсорҳои экологӣ, тағйирёбии ҳаҷми пиряхҳоро пайгирӣ мекунанд. Ин амал ба кишварҳо имконият медиҳад, ки амали стратегӣ ва барномаҳои обёриро дар асоси маълумоти дақиқ ба роҳ монанд.
Дар Тоҷикистон, давлат бо иқдомҳои гуногун, ба монанди барномаҳои обёрӣ ва ҳифзи сарватҳои обӣ, кӯшиш мекунад таъсири обшавии пиряхҳоро кам кунад. Барои мисол, сохтмони резервоарҳои обӣ ва системҳои самараноки идоракунии об ба пешгирӣ аз норасоии оби нӯшокӣ ва кишоварзӣ мусоидат мекунад. Эмомалӣ Раҳмон дар ин маврид таъкид менамояд: «Вазифаи мо на танҳо истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ, балки ҳифзи онҳо барои наслҳои оянда мебошад». Ин гуфтаҳо ба мо нишон медиҳанд, ки барои рушди устувор ва зиндагии босубот, истифодаи илмӣ ва ҳифзи табиат бояд ҳамроҳ бошад.
Ҳамчунин, обшавии пиряхҳо дар минтақаҳои кӯҳӣ боиси тағйирёбии экосистемаҳо ва ҳаёти биёбоншавӣ мешавад. Дар минтақаҳои баландкӯҳ, на танҳо растаниҳо ва ҷонварон ба тағйирёбии иқлим тоб наоварда метавонанд, балки марзҳои оби нӯшокӣ низ тағйир меёбанд. Ба ин маъно, аҳолии маҳаллӣ ба манбаъҳои оби дурдаст ва захираҳои табиии бештар вобаста мешаванд, ки ин боиси стресс ва бӯҳрони иҷтимоӣ мегардад.
Дар сатҳи ҷаҳонӣ, таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки обшавии пиряхҳо метавонад ба баландшавии сатҳи уқёнусҳо то 1–2 метр то соли 2100 оварда расонад. Ин маънои онро дорад, ки кишварҳои соҳилӣ ва шаҳрҳои калон дар хатар қарор мегиранд. Барои пешгирӣ аз ин раванд, кишварҳо бояд ҳамкории байналмилалӣ ва барномаҳои экологии умумӣ амалӣ кунанд. Эмомалӣ Раҳмон чунин мефармояд: «Ҳамкории байналмилалӣ ва омӯзиши таҷрибаҳои муваффақи дигар кишварҳо роҳи ҳалли мушкилоти глобалӣ мебошад». Ин иқтибос нишон медиҳад, ки ҳифзи пиряхҳо на танҳо вазифаи як кишвар, балки масъулияти ҳамагонӣ мебошад.
Яке аз масъалаҳои муҳимтарини обшавии пиряхҳо дар сатҳи миллӣ ва минтақавӣ ин саноати энергетикаи обӣ мебошад. Кӯлҳо ва дарёҳои аз пиряхҳо таъминшаванда асоси истеҳсоли нерӯи барқ аз об ҳастанд. Афзоиши тағйирёбии об ва пастшавии ҳаҷми пиряхҳо метавонад ба камшавии истеҳсоли барқ ва тангии захираҳо оварда расонад. Дар чунин ҳолат, ҷалби технологияҳои нави энергетикӣ ва барномаҳои самараноки идоракунии об бояд афзалият дошта бошад.
Аз ҷиҳати иҷтимоӣ, аҳолии кӯҳӣ ва ноҳияҳое, ки ба обшавии пиряхҳо алоқаманданд, бештар осебпазир мебошанд. Норасоии об, хатари сел ва тағйирёбии иқлим метавонанд муноқишаҳои маҳаллӣ ва муҳоҷиратро афзоиш диҳанд. Ба гуфтаи Эмомалӣ Раҳмон: «Ҳифзи табиат, сарватҳои обӣ ва муҳити солим бояд ҳамчун вазифаи ҳар шаҳрванд ва давлат бошад, то наслҳои оянда бо зиндагии босубот рӯ ба рӯ шаванд». Ин баёнгари он аст, ки масъалаи обшавии пиряхҳо на танҳо масъалаи экологӣ, балки масъалаи маънавӣ ва иҷтимоӣ низ мебошад.
Барои ҳалли мушкилот, дарки илмӣ ва омӯзиши пайдарпайи пиряхҳо, таҳлили иқлим ва ташкили барномаҳои ҷорӣ барои ҳифзи захираҳои обӣ муҳим мебошанд. Ин раванд ҳамчунин боиси баландшавии маърифати экологии ҷомеа мешавад. Бо истифода аз таҷрибаҳои ҷаҳонӣ, муттаҳидсозии таҳқиқоти илмӣ ва идоракунии захираҳои об, метавон таъсири обшавии пиряхҳоро коҳиш дод ва муҳити солим ва оби тозаро барои наслҳои оянда ҳифз кард.
Дар ҷамъбаст, обшавии пиряхҳо як масъалаи глобалӣ ва минтақавӣ мебошад, ки на танҳо таҳдид ба муҳити зист, балки таҳдид ба иқтисод, иҷтимо ва ҳаёти инсонӣ ҳам дорад. Фаҳмиши амиқи ин раванд ва истифодаи таҷрибаҳои миллию байналмилалӣ бо ҳидоятҳои Эмомалӣ Раҳмон нишон медиҳад, ки ҳамкории ҷомеа ва давлат дар ҳифзи захираҳои табиӣ муҳимтарин омил барои рушди устувор ва зиндагии босубот мебошад.
Обшавии пиряхҳо на танҳо дар сатҳи минтақавӣ, балки дар сатҳи ҷаҳонӣ таъсири ҷиддӣ дорад. Афзоиши ҳарорати глобалӣ боиси тағйирёбии иқлим ва пастшавии захираҳои табиии обӣ мегардад, ки ин таъсирро наметавон маҳдуд ба як қитъа ё кишвар кард. Барои мисол, дар Амрикои Ҷанубӣ, пиряхҳои Андӣ ҳамчун манбаи асосии оби нӯшокӣ ва обёрии кишоварзӣ хизмат мекунанд. Ҳангоми обшавии фаврии пиряхҳо, сатҳи дарёҳо тағйир меёбад ва марзҳои об ба минтақаҳои алоҳида нобаробар тақсим мешаванд. Ин метавонад боиси танаффуси захираҳои обӣ ва бӯҳрони иҷтимоӣ гардад.
Дар Аврупо, обшавии пиряхҳо дар Алпҳо низ як мушкили ҷиддӣ эҷод мекунад. Оби пиряхҳо асоси саноати энергетикаи барқи обӣ мебошад, ки шумораи зиёди шаҳрҳо ва деҳот ба он вобастаанд. Бо камшавии захираҳои пиряхӣ, кишварҳо ба истифодаи технологияҳои нави энергетикӣ ва барномаҳои идоракунии об рӯ меоранд, то ҳам истеҳсолот ва ҳам обёрӣ ба таври устувор идома ёбад. Эмомалӣ Раҳмон дар ин замина таъкид мекунад: «Ҳар иқдоми инсон дар истифодаи захираҳои табиӣ бояд бо дониш ва масъулият ҳамроҳ бошад, то насли оянда бо муҳити солим рӯ ба рӯ гардад». Ин гуфтаҳо ҳушдор медиҳанд, ки бе идоракунии оқилона ва ҳамоҳангсозии барномаҳои глобалӣ, обшавии пиряхҳо оқибатҳои ҷиддӣ ба бор меорад.
