РОБИАИ БАЛХӢ ВА ТАШАККУЛИ ОБРАЗИ ЗАН ДАР АДАБИЁТИ АВВАЛИ ФОРСӢ

Робиаи Балхӣ яке аз чеҳраҳои барҷастаи адабиёти форсу тоҷик дар давраи аввалини ташаккули адабиёти форсӣ баъд аз ислом ба шумор меравад, ки номи ӯ бештар бо лаҳзаҳои ривоятӣ, ишқи фоҷиавӣ ва мавқеи нодири зан дар муҳити иҷтимоии замони худ пайваст аст. Ӯро одатан ҳамчун яке аз аввалин шоирзанҳои форсӣ ёд мекунанд, ки дар муҳити пур аз маҳдудиятҳои иҷтимоӣ тавонистааст садои адабии худро то андозае ба ояндагон расонад. Гарчанде ки маълумоти таърихӣ дар бораи ҳаёти ӯ пурра ва дақиқ нест, аммо манбаъҳои адабӣ ва ривоятӣ симои ӯро ҳамчун шахсияти соҳибистеъдод, донишманд ва дорои эҳсоси баланди шеърӣ тасвир мекунанд.

Тибқи ривоятҳои машҳур, ӯ духтари як ҳокими маҳаллӣ дар Балх буд ва дар муҳити фарҳангии нисбатан рушдёфта ба воя расидааст. Балх дар он давра яке аз марказҳои муҳимми илмӣ ва фарҳангии Хуросон ба ҳисоб мерафт, ки дар он шеъру адаб, фалсафа ва донишҳои динӣ рушд мекарданд. Ин муҳит барои ташаккули тафаккури адабии Робиаи Балхӣ таъсири амиқ гузоштааст. Дар ривоятҳо омадааст, ки ӯ ба забони форсӣ шеър мегуфт ва дар муҳити дарборӣ ва хонаводагӣ аз адабиёт огоҳӣ дошт.

Мавзӯи «Робиаи Балхӣ ва ташаккули образи зан дар адабиёти аввали форсӣ» яке аз масъалаҳои муҳим дар адабиётшиносии таърихии форсу тоҷик ба шумор меравад, зеро дар он на танҳо шахсияти як эҳтимолан аввалин шоирзани форсӣ мавриди баррасӣ қарор мегирад, балки ҳамзамон раванди ташаккули тасаввури иҷтимоӣ ва фарҳангии зан дар давраи оғози адабиёти форсии дарӣ низ инъикос меёбад. Дар ин замина, Робиаи Балхӣ бештар ҳамчун як шахсияти байни таърих ва афсона зоҳир мегардад, ки симои ӯ дар тӯли асрҳо вобаста ба ниёзҳои эстетикӣ, ахлоқӣ ва идеологии ҷомеаҳо шакл гирифтааст. Ҳарчанд маълумоти дақиқи таърихӣ дар бораи зиндагии ӯ хеле маҳдуд аст, аммо ҳамин маҳдудият худ сабаб шудааст, ки ӯ ба як образи пуррамз ва бисёрқабата табдил ёбад, ки дар он воқеият бо хаёл ва таърих бо ҳунари адабӣ омехта мешавад.

Дар адабиёти аввали форсӣ, ки дар муҳити Хуросон ва Мовароуннаҳр шакл мегирифт, образи зан ҳанӯз ба таври мустақил ва муфассал ташаккул наёфта буд. Аксари матнҳои боқимонда бештар марбут ба дарбор, мадҳия, ё мавзӯъҳои динӣ ва ахлоқӣ буданд, ки дар онҳо зан бештар ҳамчун мавзӯи ишқӣ ё рамзи зебоӣ зоҳир мешуд, на ҳамчун субъекти фаъол. Дар чунин муҳит пайдо шудани симои Робиаи Балхӣ аҳамияти махсус дорад, зеро вай дар ривоятҳо на танҳо ҳамчун маъшуқа, балки ҳамчун шахси соҳибэҳсос, соҳибандеша ва ҳатто соҳибшеър муаррифӣ мешавад. Ин тағйир дар нигоҳ ба зан, ҳатто агар дар сатҳи ривоятӣ бошад ҳам, нишонаи оғози як ҷараёни муҳими фарҳангист, ки дертар дар адабиёти форсӣ густариш меёбад.

Аз нигоҳи таърихӣ, Балх ҳамчун муҳит дар ташаккули ин образ нақши калидӣ дорад. Балх яке аз марказҳои қадимаи тамаддун дар Хуросон буд, ки дар он ҳам анъанаҳои зардуштӣ ва ҳам фарҳанги исломии ибтидоӣ бо ҳам омехта буданд. Ин омезиш муҳити махсуси фикрӣ ба вуҷуд оварда буд, ки дар он шеъру ҳикмат ва нақлу ривоят мавқеи муҳим доштанд. Дар чунин фазо, ҳатто агар худи шахсияти Rabia Balkhi пурра таърихӣ набошад, пайдоиши чунин образ аз нигоҳи фарҳангӣ комилан мантиқӣ менамояд, зеро ҷомеа ба як намунаи рамзии зане эҳтиёҷ дошт, ки ҳам зебоӣ, ҳам ишқ ва ҳам фоҷиаро дар худ ҷамъ кунад.

Дар ривоятҳои машҳур, ки баъдтар дар сарчашмаҳои адабӣ ва тазкираҳо инъикос ёфтаанд, Робиаи Балхӣ ҳамчун духтари ҳоким ё ашрофзода тасвир мешавад, ки ба илму адаб майл дорад ва дар муҳити хонаводагӣ ба шеър гуфтан машғул аст. Муҳимтарин ҷанбаи ин ривоятҳо он аст, ки ӯ на танҳо объекти ишқ, балки субъекти эҳсос ва ҳатто эҷод аст. Яъне, вай худ ҳис мекунад, худ дӯст медорад ва ҳатто худ баён мекунад. Ин хусусият барои адабиёти аввали форсӣ хеле муҳим аст, зеро дар аксари матнҳои ҳамзамон, садои занон ё тамоман шунида намешавад ё хеле заиф аст. Аз ин рӯ, ҳатто агар ин симо сохта шуда бошад ҳам, он як ниёзи иҷтимоии фарҳангиро инъикос мекунад.

Яке аз ҷанбаҳои муҳим дар ташаккули образи Робиаи Балхӣ пайванди ӯ бо фоҷиа мебошад. Дар аксари версияҳои ривоятӣ, зиндагии ӯ бо марги фоҷиавӣ анҷом меёбад, ки дар он ишқ, рашк ва зӯроварии хонаводагӣ бо ҳам омехта мешаванд. Ин фоҷиа на танҳо як ҳодисаи шахсӣ, балки як рамзи иҷтимоӣ мегардад, ки дар он бархӯрди эҳсосоти фардӣ бо меъёрҳои сахти ҷомеа инъикос меёбад. Марги ӯ, ки дар баъзе ривоятҳо бо захм дар ҳаммом ва навиштани шеър бо хун тавсиф мешавад, як образи хеле пурқуввати эстетикӣ ба вуҷуд меорад, ки дертар дар адабиёти ишқии форсӣ такрор мешавад.

Аз нигоҳи адабиётшиносӣ, муҳим аст таъкид кард, ки ин ривоятҳо бештар хусусияти символикӣ доранд, на ҳуҷҷатии таърихӣ. Аммо маҳз ҳамин символизм сабаб шудааст, ки Rabia Balkhi ба як архетип табдил ёбад. Ӯ архетипи зани ошиқ, зани қурбонӣ ва зани хомӯшшуда аст, ки садояш танҳо тавассути шеър ва ривоят ба наслҳои баъдӣ мерасад. Ин архетип дар адабиёти форсӣ баъдтар дар симоҳои гуногун такрор мешавад, вале Робиаи Балхӣ яке аз аввалин намунаҳои он ба шумор меравад.

Дар баррасии масъалаи ташаккули образи зан дар адабиёти аввали форсӣ, бояд ба ин нукта таваҷҷуҳ кард, ки адабиёт дар ибтидо бештар мардсолор буд. Шоирон ва нависандагон асосан мардон буданд ва ҷаҳонбинии онҳо низ дар матнҳо инъикос меёфт. Бо вуҷуди ин, дар ҳамин муҳит пайдо шудани номи Робиаи Балхӣ ҳамчун шоирзан, ҳатто агар қисман афсонавӣ бошад, нишон медиҳад, ки ҷомеа ба таври номустақим ҷойгоҳи занро дар эҷод эътироф мекард. Ин эътироф дар шакли ривоят, на дар шакли таърихии дақиқ, баён шудааст, ки худ хусусияти муҳими фарҳанги асримиёнагист.

Аз ҷиҳати забонӣ ва эстетикӣ, шеърҳое, ки ба ӯ нисбат дода мешаванд, агар онҳоро ҳамчун маҳсулоти фарҳангии давраи аввал қабул кунем, содда, равон ва пур аз эҳсосоти мустақиманд. Ин соддагӣ бо услуби аввали форсии дарӣ мувофиқат мекунад, ки ҳанӯз аз назари услубшиносӣ дар марҳилаи ташаккул қарор дошт. Дар чунин матнҳо бештар табиат, ишқ, ҷудоӣ ва дард мавриди таваҷҷуҳ қарор мегиранд. Агарчи далели қатъӣ барои мансубияти ин шеърҳо ба худи ӯ нест, аммо ҳамин мансубият нишон медиҳад, ки ҷомеа ба мавҷудияти як зани шоир эҳтиёҷ ва бовар дошт.

Дар давраҳои баъдӣ, махсусан дар адабиёти тасаввуфӣ ва романтикӣ, образи Робиаи Балхӣ боз ҳам густариш меёбад ва маъноҳои нав мегирад. Ӯ на танҳо як шахси ошиқ, балки рамзи ишқи пок, ишқи қурбонӣ ва ҳатто ишқи ирфонӣ мешавад. Дар ин марҳила, симои ӯ аз сатҳи таърихӣ берун шуда, ба сатҳи фалсафӣ ва маънавӣ мегузарад. Ин гузариш хеле муҳим аст, зеро он нишон медиҳад, ки чӣ гуна адабиёт метавонад як шахсияти эҳтимолии таърихиро ба рамзи умумибашарӣ табдил диҳад.

Дар адабиёти муосир, Робиаи Балхӣ низ мавриди бозбинӣ қарор гирифтааст. Муҳаққиқони имрӯза бештар кӯшиш мекунанд, ки байни таърих ва афсона фарқ гузоранд ва ҳамзамон арзиши фарҳангии ин образро нигоҳ доранд. Аз як тараф, ӯ ҳамчун шахсияти эҳтимолии таърихӣ бо далелҳои кам баррасӣ мешавад, аз тарафи дигар, ҳамчун як образи муҳим дар ташаккули тасаввури зан дар адабиёт шинохта мешавад. Ин дугонагӣ худ як хусусияти муҳими таҳқиқоти муосир мебошад.

Дар давраҳои аввалини ташаккули адабиёти форсӣ, зан ҳамчун мавзӯи адабӣ бештар дар шакли ишқӣ ва идеализатсияшуда пайдо мешуд. Аммо дар симои Робиаи Балхӣ мо бо як ҳолати камназир рӯ ба рӯ мешавем, ки дар он зан на танҳо ҳамчун маъшуқ, балки ҳамчун шоир ва соҳибсадо муаррифӣ мегардад. Ин нуқта аз нигоҳи таърихи адабиёт хеле муҳим аст, зеро он нишон медиҳад, ки ҳатто дар марҳилаҳои ибтидоӣ, тасаввури ҷомеа дар бораи зан танҳо ба зебоӣ ва ишқ маҳдуд набудааст, балки қобилияти эҷодӣ ва фикрии ӯ низ ба таври рамзӣ эътироф шудааст.

Яке аз омилҳои муҳими дигаре, ки дар ташаккули ин образ нақш бозидааст, таъсири муҳити фарҳангии Хуросон мебошад. Хуросон дар асрҳои IX–XI маркази бузурги илмӣ ва адабӣ буд, ки дар он анъанаҳои гуногуни фарҳангӣ бо ҳам омехта мешуданд. Дар чунин муҳит, пайдоиши ривоятҳо дар бораи шахсиятҳое мисли Робиаи Балхӣ як навъ посух ба ниёзҳои фарҳангӣ ва эстетикии ҷомеа буд. Ҷомеа ба образҳое ниёз дошт, ки тавонанд эҳсос, ишқ ва фоҷиаро дар як шахсият муттаҳид кунанд, ва ҳамин вазифаро образи ӯ иҷро кардааст.

Аз нуқтаи назари таҳлили жанрӣ, ривоятҳои марбут ба Робиаи Балхӣ ба жанри «достони ишқии фоҷиавӣ» дохил мешаванд. Ин жанр дар адабиёти форсӣ дертар хеле рушд мекунад ва дар асарҳои гуногун такрор мешавад. Хусусияти асосии ин жанр бархӯрди ишқ бо монеаҳои иҷтимоӣ ва анҷоми фоҷиавӣ мебошад. Дар мавриди Робиаи Балхӣ, ин бархӯрд бо рашки бародар ва меъёрҳои сахти иҷтимоӣ ифода мешавад. Ин сохтор дертар дар бисёр достонҳои ишқии форсӣ ба шаклҳои гуногун такрор мегардад.

Бояд таъкид кард, ки образи Робиаи Балхӣ дар тӯли таърих танҳо як маъно надоштааст. Дар баъзе давраҳо ӯ бештар ҳамчун намунаи ишқи пок ва садоқат ба эҳсос дида мешавад, дар давраҳои дигар ҳамчун рамзи зулми иҷтимоӣ нисбат ба занон. Ин тағйирёбии маъно нишон медиҳад, ки образҳои адабӣ статикӣ нестанд, балки ҳамеша дар раванди бозтафсир қарор доранд. Ҳамин хусусият аст, ки Робиаи Балхи-ро ба як мавзӯи зиндаи таҳқиқоти адабиётшиносӣ табдил додааст.

Аз ҷиҳати забонӣ, агар ба матнҳои мансуб ба ӯ таваҷҷуҳ кунем, мебинем, ки онҳо бештар ба эҳсоси мустақим такя мекунанд. Ин услуб бо марҳилаи ибтидоии рушди забони форсии дарӣ мувофиқ аст, ки дар он ҳанӯз услуби мураккаби бадеӣ пурра ташаккул наёфта буд. Дар чунин матнҳо истифодаи ташбеҳҳои содда, образҳои табиӣ ва ифодаи бе воситаи эҳсосоти инсонӣ бештар ба назар мерасад. Ин хусусиятҳо, новобаста аз баҳс дар бораи муаллифият, ба ташаккули образи як зани эҳсосӣ ва шоир мусоидат кардаанд.

Дар баррасии таъсири фарҳангии Робиаи Балхӣ бояд гуфт, ки ӯ дар адабиёти баъдӣ ба як манбаи илҳом табдил ёфтааст. Шоирон ва нависандагони давраҳои гуногун аз образи ӯ барои баён кардани мавзӯъҳои ишқ, фоҷиа ва садоқат истифода кардаанд. Ин истифодаи такрории образ нишон медиҳад, ки ӯ ба як рамзи устувор дар хотираи фарҳангӣ табдил ёфтааст, ки маънои худро дар ҳар давра нав мекунад.

Маҳбуба Абдуллоева

Омӯзгори кафедраи “Забони тоҷикӣ”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз”