ИСТИФОДАИ СПИРТҲО ДАР САНОАТИ ДОРУСОЗӢ 0 3 Мубодила кардан Спиртҳо ҳамчун пайвастагиҳои органикӣ дар саноати дорусозӣ аҳамияти беназир доранд. Онҳо дар шаклҳои гуногуни доруҳо, аз ҷумла таблеткаҳо, сиропҳо, кремҳо ва лосиёнҳо истифода мешаванд ва вазифаҳои гуногунро иҷро мекунанд: моддаҳои ҳалкунанда, консерванти микробӣ, моддаҳои байнирасӣ ва василаҳои баланд бардоштани устуворӣ. Этанол, метанол, изопропанол, глицерин ва пропиленгликол ба гурӯҳи спиртҳои асосӣ дохил мешаванд, ки дар истеҳсоли доруҳо истифода мешаванд. Ҳар яке аз онҳо хусусиятҳои физикӣ ва химиявии хос дорад, ки истифодаи онҳоро дар доруҳои мухталиф муайян мекунад. Масалан, этанол на танҳо ҳамчун ҳалкунанда, балки ҳамчун консерванти антисептикӣ истифода мешавад, дар ҳоле ки глицерин вазифаи моддаи намноккунандаро дорад ва таъсири заҳролудӣ надорад. Истифодаи спиртҳо дар дорусозӣ ба таърих бармегардад. Аз асрҳои миёна то имрӯз спиртҳо ҳамчун ҳалкунанда ва консервант барои таҳияи сиропҳо ва настойкаҳо истифода мешуданд. Бо пешрафти кимиё ва биотехнология, тарзи истифодаи спиртҳо ҳам мукаммал гардид ва стандартизатсия шуда, қоидаҳои қатъии саноатӣ ва тиббӣ барои истеҳсоли доруҳо муқаррар шуданд. Мақсади ин мақола таҳлили тарзи истифода ва аҳамияти спиртҳо дар саноати дорусозӣ мебошад. Маводи таҳқиқотӣ ба намудҳои спиртҳои асосӣ, ҷузъҳои доруворӣ ва технологияи истеҳсолӣ равона карда шудааст. Ин мақола инчунин масъалаҳои устуворӣ, таъсир ба саломатӣ ва мушкилоти саноатиро баррасӣ мекунад. Мавзӯъ ба саволҳои асосӣ равона шудааст: Спиртҳо дар истеҳсоли кадом намудҳои доруҳо бештар истифода мешаванд? Ҳар як спирт чӣ хусусиятҳои физикӣ ва химиявӣ дорад, ки истифодаи онро муайян мекунад? Таъсири спиртҳо ба устуворӣ, самаранокӣ ва бехатарии доруҳо чӣ гуна аст? Чӣ гуна тадқиқотҳои нави саноатӣ метавонанд истифодаи спиртҳоро беҳтар кунанд? Таҳлили тадқиқотҳои пешина нишон медиҳад, ки этанол ва изопропанол бештар ҳамчун антисептик ва ҳалкунанда истифода мешаванд, дар ҳоле ки глицерин ва пропиленгликол дар формулаи сиропҳо ва кремҳо барои баланд бардоштани устуворӣ ва таъсири намноккунӣ истифода мешаванд. Ин мақола таҳлили муфассали ҳар як спирт, таҳлили усулҳои саноатӣ ва муқоисаи натиҷаҳо бо маълумоти пешинаи илмиро пешниҳод мекунад. Спиртҳо бо формулаи умумии R–OH муайян мешаванд, ки дар он R гурӯҳи алкилии органикӣ аст. Дар дорусозӣ бештар спиртҳои зайл истифода мешаванд: Метанол (CH₃OH): ҳалкунанда ва моддаи ибтидоии синтез. Этанол (C₂H₅OH): антисептик ва ҳалкунанда дар доруҳо, қаблан ба сифати нӯшокиҳои тиббӣ истифода мешуд. Пропанол (C₃H₇OH): ҳалкунанда ва моддаи стерилизатсионӣ. Бутанол ва изобутанол: ҳалкунанда ва стабилизатор дар доруҳои моеъ. Глитсерол (C₃H₅(OH)₃): ҳидратант ва стабилизатор дар сиропҳо, капсулаҳо ва кремҳо. Хосиятҳои умумӣ: ҳалшавандагӣ дар об ва ҳалкунандаҳои органикӣ, қобилияти ҳал кардани моддаҳои фаъол, таъсир накардан ба бофтаҳои зинда дар консентратсияҳои муайян. Роҳҳои истифодаи спиртҳо дар дорусозӣ Ҳалкунандаҳо Спиртҳо аксар дар истеҳсоли доруҳои моеъ ҳамчун ҳалкунанда истифода мешаванд. Масалан: — Сиропҳои барои кӯдакон (глицерол, этанол) — Ҳалкунандаҳои доруҳои зиддимикробӣ — Препаратҳои иҳотаӣ барои муолиҷаи пӯст Антисептикҳо ва стерилизатсия Этанол ва изопропанол доруҳо ва таҷҳизоти тиббиро аз бактерияҳо, вирусҳо ва занбӯруғҳо тоза мекунанд. Барои ин: — Концентратсияи 60–90% этанол самаранок аст — Истифодаи изопропанол дар маҳлулҳои даст ва рӯи сатҳҳо Консервантҳо Спиртҳо миқдори бактерияҳоро дар доруҳои моеъ маҳдуд мекунанд ва мӯҳлати нигоҳдориро зиёд менамоянд. Моддаҳои фаъол Баъзе спиртҳо ҳамчун агенти фаъоли доруҳо ё ёрирасон барои таҳия истифода мешаванд. Масалан, глицерол дар капсулаҳо барои нарм ва нигоҳ доштани моеъ. Спиртҳо мембранаи ҳуҷайраҳоро вайрон мекунанд ва бактерияҳоро мекушанд. Ҳалкунандаҳои спиртӣ қобилияти ҳал кардани моддаҳои кимиёвиро беҳтар мекунанд. Глитсерол ҳамчун ҳидратант бофтаҳоро аз хушкшавӣ муҳофизат мекунад. Антисептикҳо ва дезинфектантҳо – маҳлулҳои этанолӣ барои даст ва таҷҳизот. Сиропҳо ва капсулаҳо – глицерол барои нарм кардани капсула ва нигоҳ доштани консистенсия. Маҳлулҳои муолиҷавӣ – пропанол ҳамчун ҳалкунанда барои моддаҳои зиддимикробӣ. Доруҳои оромкунанда ва витаминҳо – этанол ҳамчун ҳалкунанда ва стабилизатор. Хавфҳо ва назорат Спиртҳо дар консентратсияҳои баланд заҳролуд буда метавонанд. Метанол заҳрнок буда, бояд дар истеҳсол ва нигоҳдорӣ бо эҳтиёт истифода шавад. Назорати дақиқи миқдор ва стандарти GMP (Good Manufacturing Practice) барои истифодаи спиртҳо муҳим аст. Истифодаи спиртҳо дар саноати дорусозӣ муҳим ва гуногунранг мебошад. Онҳо ҳамчун ҳалкунанда, антисептик, консервант ва моддаи фаъоли доруҳо истифода мешаванд. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки спиртҳо дар миқдори муайян самаранок ва бехатар мебошанд, аммо назорати қатъӣ ва риояи стандартҳои саноатӣ зарур аст. Абдуллоева Манижа Омӯзгори кафедраи “Химия”-и МДТ “Коллеҷи тиббии шаҳри Кӯлоб ба номи Раҳмонзода Раҳматулло Азиз” 0 3 Мубодила кардан
