Омодасозии бемор ба амалиёти ҷарроҳӣ яке аз марҳилаҳои муҳим ва ҳалкунандаи раванди табобати ҷарроҳӣ ба ҳисоб меравад, ки аз сифати он натиҷаи амалиёт, пешгирии оризаҳо ва суръати барқароршавии бемор вобастагии мустақим дорад.
Дар шароити рушди босуръати технологияҳои тиббӣ ва такмили усулҳои ҷарроҳӣ, масъалаи омодасозии пеш аз амалиётӣ аҳамияти бештар касб намудааст, зеро муносибати комплексӣ ва инфиродӣ ба ҳар як бемор имконият медиҳад, ки хавфҳои марбут ба наркоз, хунравӣ, сироят ва дигар мушкилоти эҳтимолӣ коҳиш дода шаванд. Омодасозии бемор танҳо маҷмӯи тадбирҳои техникӣ набуда, балки раванди бисёрҷанба мебошад, ки арзёбии клиникӣ, ташхисӣ, равонӣ ва иҷтимоиро дар бар мегирад.
Марҳилаи аввалини омодасозӣ арзёбии ҳамаҷонибаи ҳолати умумии бемор мебошад. Табиб бояд таърихи беморӣ, мавҷудияти бемориҳои ҳамроҳ, аксуламалҳои аллергӣ, таҷрибаи қаблии ҷарроҳӣ ва наркоз, инчунин ҳолати системаи дилу рагҳо, нафаскашӣ, гурда ва ҷигарро бодиққат омӯзад. Ин маълумот имкон медиҳад, ки дараҷаи хавфи ҷарроҳӣ муайян карда шавад ва тактикаи мувофиқ интихоб гардад. Арзёбии объективӣ бо истифода аз муоинаи клиникӣ ва усулҳои лабораторӣ, аз ҷумла таҳлили умумии хун, пешоб, муайян намудани гурӯҳи хун ва резус-омил, таҳқиқоти биохимиявӣ ва коагулограмма анҷом дода мешавад. Дар ҳолатҳои зарурӣ ташхисҳои иловагӣ, аз қабили электрокардиография, рентгенография, ултрасадо ё томография гузаронида мешаванд.
Танзими ғизо ва реҷаи бемор низ қисми муҳими омодасозӣ мебошад. Одатан, ба бемор тавсия дода мешавад, ки 6–8 соат пеш аз амалиёт аз истеъмоли ғизо худдорӣ намояд, то хавфи аспиратсия ҳангоми наркоз кам гардад. Дар баъзе ҳолатҳо, парҳези махсус ё ислоҳи тавозуни моеъ ва электролитҳо зарур мегардад. Агар бемор доруҳои муайян, аз ҷумла антикоагулянтҳо ё доруҳои зиддигипертензивӣ қабул намояд, масъалаи идома ё қатъ кардани онҳо бояд бо назардошти вазъияти клиникӣ ҳал карда шавад.
Дар беморони гирифтори бемориҳои музмин омодасозӣ хусусияти инфиродӣ дорад. Масалан, дар беморони диабетик назорати сатҳи глюкоза ва танзими миқдори инсулин муҳим аст. Дар шахсони гирифтори гипертония устувор намудани фишори артериалӣ зарур мебошад. Дар беморони дорои патологияи дилу рагҳо машварати кардиолог ва ислоҳи терапияи доруӣ талаб карда мешавад. Ин чораҳо барои пешгирии авҷгирии бемориҳои ҳамроҳ дар давраи баъдиҷарроҳӣ мусоидат мекунанд.
Яке аз самтҳои муосири омодасозӣ барномаҳои барқарорсозии тезонидашуда мебошанд, ки ба оптимизатсияи ҳолати бемор пеш аз амалиёт равона шудаанд. Ин барномаҳо омодасозии ҷисмонӣ, машқҳои нафаскашӣ, таълими бемор ва истифодаи протоколҳои стандартизатсияшударо дар бар мегиранд. Натиҷаҳои тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки чунин равиш давомнокии бистарӣ дар беморхона ва сатҳи оризаҳоро коҳиш медиҳад.
Ҳамин тариқ, омодасозии бемор ба амалиёти ҷарроҳӣ раванди мураккаб ва бисёрҷабҳа буда, ҳамкории зичи ҷарроҳ, анестезиолог, ҳамшираҳои тиббӣ ва худи беморро талаб мекунад. Муносибати инфиродӣ, арзёбии дақиқи ҳолати клиникӣ, риояи қоидаҳои асептика, омодасозии равонӣ ва танзими дурусти терапияи доруӣ омилҳои асосии таъмини амнияти амалиёт ва барқароршавии муваффақонаи бемор ба ҳисоб мераванд. Самаранокии табобати ҷарроҳӣ аз он вобаста аст, ки то чӣ андоза марҳилаи омодасозӣ бо масъулият ва мувофиқи стандартҳои муосири тиббӣ амалӣ мегардад.
Дар сатҳи байналмилалӣ омодасозии бемор ба амалиёти ҷарроҳӣ бар асоси протоколҳои стандартии клиникӣ татбиқ карда мешавад. Созмонҳои ҷаҳонӣ, аз қабили World Health Organization (WHO) ва European Society of Anaesthesiology and Intensive Care (ESAIC), тавсия медиҳанд, ки омодасозии пеш аз амалиёт бояд комплексӣ ва систематикӣ бошад. Протоколҳо асосан чанд ҷузъи асосӣ доранд: арзёбии клиникӣ ва лабораторӣ, таҳлили хавфи анестезиологӣ, омодасозии равонӣ ва таълими бемор, инчунин пешгирии сироятҳо ва танзими терапияи доруӣ.
Масалан, протоколи Enhanced Recovery After Surgery (ERAS), ки дар солҳои охир дар бисёр кишварҳои Аврупо ва Амрико татбиқ мешавад, ҷадвал ва стратегияҳои мушаххас барои тайёр намудани бемор пеш аз амалиёт пешбинӣ мекунад. Бар асоси ин протоколҳо, бемор бояд ба воситаи машқҳои нафаскашӣ, парҳези махсус, назорати доруҳо ва дастури равонӣ омода карда шавад. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки татбиқи протоколи ERAS суръати барқароршавии беморро зиёд мекунад, муддати бистарӣ дар беморхонаро коҳиш медиҳад ва хатари оризаҳои баъдиҷарроҳиро кам мекунад (Ljungqvist et al., 2017).
Протоколҳои байналмилалӣ инчунин ба масъалаи эҳтироми ҳуқуқи бемор ва иттилоъдиҳӣ диққати махсус медиҳанд. Бемор бояд дар бораи амалиёт, хавфҳо, алтернативаҳо ва натиҷаҳои эҳтимолӣ пурра огоҳ карда шавад. Ин амал на танҳо талаботи этикии тиббӣ, балки омили муҳими коҳиши стресс ва изтироби пеш аз амалиёт мебошад.
Тадқиқотҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки омодасозии пеш аз амалиёт ба таври назаррас сатҳи оризаҳои баъдиҷарроҳиро коҳиш медиҳад. Масалан, таҳқиқотҳои Smith et al. (2019) дар беморони ҷарроҳии абдоминалӣ нишон доданд, ки истифодаи протоколҳои стандартизатсияшуда, аз ҷумла омӯзиши пешакӣ, машқҳои нафаскашӣ ва назорати доруҳо, хавфи оризаҳои силсилаи паст ва бемориро ба таври назаррас кам мекунад. Ҳамчунин таҳқиқоти муосир нишон доданд, ки таъсири равонӣ ва дастгирии психологӣ на камтар аз омодасозии ҷисмонӣ муҳим аст. Беморони бо стресс ва изтироби паст ба наркоз ва амалиёт беҳтар посух медиҳанд, хунравӣ камтар мешавад ва барқароршавӣ тезтар аст.
Дар заминаи омори ҷаҳонӣ, маълум шудааст, ки хатари оризаҳои баъдиҷарроҳӣ дар бемороне, ки ба таври номувофиқ омода шудаанд, тақрибан 2–3 маротиба бештар аст. Ин омил махсусан дар беморони гирифтори бемориҳои музмин, синни калон ва вазни бадан аз меъёр муҳим мебошад. Таҳлили маълумотҳо нишон медиҳад, ки татбиқи протоколҳои комплексӣ ва инфиродӣ метавонад ин хатрро то 40–50% коҳиш диҳад.
Ҷанбаи муҳими омодасозии пеш аз амалиёт омодасозии равонӣ ва психологӣ мебошад. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки сатҳи изтироби баланд боиси афзоиши фишори хун, суръати дил ва хатари ихтилоли коагулятсия мешавад. Дар натиҷа ҷараёни амалиёт мушкил ва хатари оризаҳои пас аз он зиёд мегардад. Барои кам кардани изтироб, мутахассисони психология ва ҳамшираҳои тиббӣ бо бемор суҳбат мекунанд, раванд ва натиҷаҳои интизоршударо фаҳмонда медиҳанд, ва дар сурати зарурӣ доруҳои седативӣ истифода мешаванд.
Оризаҳои пас аз амалиёти ҷарроҳӣ яке аз масъалаҳои калидӣ дар самти тибби муосир мебошанд. Оризаҳо метавонанд ба шаклҳои гуногун зуҳур кунанд, аз ҷумла сироятҳои ҷарроҳӣ, хунравӣ, ихтилоли функсияи анестезия, тромбоз ва эмболия, дард ва осеби вазифаҳои аъзоҳо. Маълумотҳои оморӣ нишон медиҳанд, ки оризаҳо ба сатҳи омодагии пеш аз амалиёт, сифати амалиёт ва дастгирии баъдиҷарроҳӣ хеле вобаста мебошанд.
Сироятҳои баъдиҷарроҳӣ бештар бо нодида гирифтани қоидаҳои асептика ва омодасозии нокифояи бемор алоқаманданд. Пешгирии сироятҳо дар асоси протоколҳои байналмилалӣ аз қоидаҳои асептикаи қатъӣ, истифодаи антибиотикҳои профилактикӣ ва назорати қавӣ дар давраи баъдиамалиёт иборат аст. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки истифодаи чораҳои стандартӣ ва протоколҳои ERAS сатҳи сироятҳоро ба таври назаррас кам мекунад (Fearon et al., 2005).
Хунравӣ ва ихтилоли коагулятсия низ ҷанбаи муҳим мебошанд. Омодасозии пеш аз амалиёт, аз ҷумла арзёбии сатҳи гемуглобин, таъини гурӯҳи хун ва омодасозии доруҳои коагулянтӣ, хатари хунравиро коҳиш медиҳад. Дар протоколҳои муосир инчунин истифодаи усулҳои минималӣ инвазивӣ, аз қабили лапароскопия, барои кам кардани хунравӣ тавсия дода мешавад.
Тромбоз ва эмболия яке аз таҳдидҳои асосӣ ба беморони баъди амалиёти ҷарроҳӣ мебошад. Пешгирии онҳо тавассути мобилизатсияи тези бемор, истифодаи чораҳои механикӣ (ҷумбонидани пойҳо, чораҳои фишорӣ) ва терапияи фармакологӣ (антикоагулянтҳо) амалӣ мегардад. Таҷрибаҳои байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки ин чораҳо хатари тромбозро то 50–60% кам мекунанд (Geerts et al., 2008).
Дар кишварҳои пешрафта, омодасозии пеш аз амалиёт стандарт ва систематикӣ мебошад. Масалан, дар ИМА ва Аврупо протоколҳои ERAS ва дигар дастурамалҳои байналмилалӣ ҷорӣ шудаанд. Ин протоколҳо тамоми ҷанбаҳои омодасозӣ — аз арзёбии клиникӣ ва лабораторӣ то дастгирии равонӣ ва омӯзиши беморро фаро мегиранд.
Дар Япония ва Корея таҷриба нишон медиҳад, ки татбиқи протоколҳои инфиродӣ бо назардошти синну сол ва бемориҳои ҳамроҳ, сатҳи оризаҳои баъдиҷарроҳиро ба таври назаррас коҳиш медиҳад ва муддати бистариро кам мекунад. Ин кишварҳо инчунин ба омодасозии равонӣ таваҷҷӯҳ доранд ва барномаҳои психотерапевтӣ ва дастгирии психологӣ барои беморон пешбинӣ мекунанд (Hirsch et al., 2016).
Дар кишварҳои Аврупои Шарқӣ ва Осиёи Марказӣ низ татбиқи протоколҳои байналмилалӣ тадриҷан афзоиш меёбад. Дар баъзе беморхонаҳо протоколҳои стандартизатсияшуда бо натиҷаҳои мусбат дар сатҳи барқароршавӣ ва кам шудани оризаҳо натиҷа додаанд.
Ҳамин тариқ, омодасозии бемор ба амалиёти ҷарроҳӣ на танҳо раванди пеш азамалиётӣ, балки равандест, ки тамоми ҷанбаҳои клиникӣ, равонӣ, профилактикӣ ва иҷтимоиро фаро мегирад. Протоколҳои байналмилалӣ ва таҷрибаи кишварҳои пешрафта нишон медиҳанд, ки омодасозии систематикӣ суръати барқароршавии беморро зиёд мекунад, муддати бистариро кам мекунад ва сатҳи оризаҳои баъдиҷарроҳиро коҳиш медиҳад.
Муносибати инфиродӣ ва дастгирии комплексии бемор аз ҷониби гурӯҳи тиббӣ ва худи бемор барои самаранокии ҷарроҳӣ муҳим мебошад. Омодасозии пеш аз амалиёт инчунин аҳамияти стратегӣ дорад, зеро он имконият медиҳад, ки захираҳои тиббӣ самаранок истифода шаванд ва натиҷаҳои беҳтар ба даст оварда шаванд.
Муқоисаи протоколҳои омодасозии бемор ба амалиёти ҷарроҳӣ дар кишварҳои гуногун нишон медиҳад, ки татбиқи стандартҳои байналмилалӣ самаранокии табобат ва бехатарии беморро хеле зиёд мекунад. Масалан, протоколҳои ERAS (Enhanced Recovery After Surgery) дар кишварҳои Аврупо ва Амрико асосан якхела буданд, аммо бо тағйироти инфиродӣ ба синну сол, намуди амалиёт ва ҳолати клиникӣ мутобиқ карда мешаванд. Ҷадвалҳои муфассал барои пешгирии оризаҳо, назорати доруҳо ва дастгирии психологӣ ба таври стандартӣ ҷорӣ шудаанд.
Дар муқоиса, протоколҳои анъанавии пеш азамалиётӣ дар бисёр кишварҳои Осиёи Марказӣ ва Шарқӣ бештар ба арзёбии клиникӣ ва лабораторӣ равонаанд ва ҷанбаҳои равонӣ ва психотерапевтӣ ба таври маҳдуд татбиқ мешаванд. Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки ин фарқият сатҳи оризаҳои баъдиҷарроҳиро то 15–20% баландтар мекунад ва муддати бистариро зиёд мегардонад (Hirsch et al., 2016).
